Gaiplik Davası ve Nüfus Kaydına İşlenmesi

Kayıp kişi ile gaip kişi aynı değildir

Bir kişiye ulaşılamaması, adresinin bilinmemesi veya ailesiyle görüşmemesi tek başına gaiplik sonucu doğurmaz. TMK m.32-35 çerçevesinde ölüm hakkında kuvvetli olasılık ve kanuni bekleme süresi aranır. Ölüme kesin gözle bakılan kaybolma olaylarında ölüm karinesi ayrıca değerlendirilir; her kayıp için aynı dava açılmaz.

Kayıp ihbarı, ceza soruşturması ve arama faaliyetleri ile gaiplik başvurusu farklı amaçlara hizmet eder. Gaiplik, kişiyi bulma yönteminin yerini almaz; ölümüne bağlı medeni hukuk sonuçlarının hangi koşullarda doğacağını belirler.

Bir yıl, beş yıl ve en az altı aylık ilan

Ölüm tehlikesi içinde kaybolmada tehlikenin üzerinden en az bir yıl; uzun süredir haber alınamamadaysa son haberin üzerinden en az beş yıl geçmesi başvuru koşuludur. Hangi tarihin başlangıç kabul edileceği olay belgeleriyle gösterilir. Ailede birinin kişiyi son gördüğü tarih ile doğrulanabilen son haber tarihi farklı olabilir.

Mahkemenin bilgisi olan kişileri çağırdığı ilan süresi ilk ilandan itibaren en az altı aydır. Bu nedenle bekleme süresi dolmuş olsa bile dosyanın hemen sonuçlanacağı söylenemez. İlan sırasında kişi ortaya çıkarsa, haber alınırsa veya ölüm tarihi belirlenirse istemin durumu değişir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Genel gaiplik başvurusu çekişmesiz yargı kapsamında Sulh Hukuk Mahkemesinde değerlendirilir. TMK m.32'ye göre yetki kişinin Türkiye'deki son yerleşim yerine; hiç yerleşmemişse nüfusa kayıtlı olduğu yere, bu da yoksa anne veya babasının kayıtlı bulunduğu yere göre belirlenir. Hazine talebiyle TMK m.588 gibi özel hukuki sebepler ayrı değerlendirme gerektirir.

Başvuranın menfaati ve deliller

Hakları kişinin ölümüne bağlı olan başvuran, ilgisini ve kaybın koşullarını açıklar. Nüfus ve aile kayıtları, kayıp ihbarı, arama tutanakları, olay veya afet belgeleri, son haberin kaynağı ve doğrudan bilgisi olan tanıklar dosyaya göre önem taşır. Sadece miras paylaşımını kolaylaştırmak için kayıp kişinin öldüğü varsayılamaz.

• Son yerleşim yeri ve aile bağını gösteren kayıtlar
• Kaybolma olayının tarihi ve koşulları
• Doğrulanabilir son haber tarihi
• Arama ve soruşturma bilgileri
• Ölüme bağlı hakkın açıklaması

Nüfus, miras ve evlilik bakımından sonuç

Kesinleşen karar nüfus kaydına işlenir. Miras bakımından malvarlığının teslimi ve güvence gibi ayrıca uygulanacak hükümler bulunur. Gaiplik kararı bütün malvarlığının koşulsuz ve hemen paylaşılacağı anlamına gelmez.

Gaiplik evliliği kendiliğinden sona erdirmez. Evliliğin feshi ayrıca istenebilir; eşin yeniden evlenebilmesi bakımından bu sonuç önemlidir. Gaip sonradan ortaya çıkarsa kararın kaldırılması ve daha önce yapılan işlemlerin sonuçları ayrıca ele alınır.

Yaşayan kişinin kaydını düzeltme yolları

Başvuru, ilan, hüküm ve miras güvencesi

TMK m.32–35 ile HMK m.382–383 çerçevesinde genel gaiplik çekişmesiz yargı işidir. Sulh hukuk mahkemesi başvuranın ölümüne bağlı hakkını ve kaybolma belgelerini inceler; en az altı aylık ilanla bilgi sahibi olanları çağırır. Kişi ortaya çıkar, haber alınır veya ölüm tarihi belirlenirse TMK m.34 gereğince gaiplik istemi düşer.

Gaiplik hükmü, TMK m.35 gereğince ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak etki doğurur. Miras teslimindeki güvence, TMK m.584 uyarınca ölüm tehlikesinde kaybolmada beş yıl; uzun süredir haber alınamamada on beş yıl ve her halde en çok yüz yaşa ulaşılacak süre için değerlendirilir. Beş yıl teslimden, on beş yıl son haberden hesaplanır.

Masraflar ve özel dava türlerini ayırmak

Başvuru harcı ve avans yanında ilan, tebligat, tanık ve belge araştırması giderleri bulunabilir. Miras teslimi için güvence, mahkemeye ödenen dava harcı değildir. Evliliğin TMK m.131 uyarınca feshi ve TMK m.588 kapsamında Hazinenin özel talebi bu genel başvuruyla aynı hukuki iş değildir.

Hazinenin malvarlığının devrine ilişkin TMK m.588 talebinden genel başvuranın aynı sonuca ulaşacağı çıkarılmaz. Genel başvurunun süre ve yetkisi TMK m.32–35 ile belirlenir; evliliğin feshi ve malvarlığına ilişkin ek talepler ayrıca nitelendirilir.