Tanımanın İptali Davası: Baba Bağına İtiraz ve Süreler

Hangi durumda hangi dava?

İlk belge tanıma senedi veya nüfustaki tanıma olay kaydıdır. Kayıtlı baba evlilik nedeniyle baba sayılmışsa bu dava adı kullanılmaz. Yalnız doğru babanın adında yazım yanlışlığı bulunması da tanımanın iptali değildir. Yabancı bir mahkeme kararının Türkiye’de etkisi, milletlerarası usul hukukundaki tanıma konusudur.

Evlilik karinesine dayanan baba kaydı · Yalnız yazım hatasının düzeltilmesi · Yabancı kararın Türkiye’de tanınması

Tanıma hangi yollarla yapılabilir?

TMK m.295, nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvuru, resmî senet ya da vasiyetnameyle beyan yollarını düzenler. Küçük veya kısıtlı tanıyan bakımından veli veya vasi rızası da gerekir. Başka erkekle soybağı bulunan çocuk, o bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz.

Tanıma ilgili nüfus müdürlüklerine bildirilir; çocuğa, anneye ve gerekiyorsa vesayet makamına bildirim yapılır. İşlemin tarihi ve bildirimin varlığı, sonraki süre ve ispat tartışmalarında belgeyle incelenir.

Tanıyanın talebi ile diğer ilgililerin talebi

TMK m.297 tanıyana yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle iptal davası açma hakkı verir; dava anneye ve çocuğa yöneltilir. Sonradan pişman olma, irade sakatlığını kendiliğinden göstermez. Hangi yanlış bilgiyle hareket edildiği veya hangi baskıya maruz kalındığı somutlaştırılmalıdır.

TMK m.298 anne, çocuk, çocuk ölmüşse altsoyu, Cumhuriyet savcısı, Hazine ve diğer ilgililerin davasını düzenler. Bu dava tanıyana; ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. İlgililik sıfatı ve çocuk bakımından temsil sorunu ayrıca belirlenir.

Hak düşürücü süreler

TMK m.300 uyarınca tanıyanın dava hakkı iptal sebebini öğrenmesi veya korkunun etkisinin kalkmasından itibaren bir yıl; her hâlde tanımadan itibaren beş yıl ile sınırlıdır. İlgililerde bir yıllık başlangıç, tanımayı ve tanıyanın baba olamayacağını öğrenmeyle bağlantılıdır; beş yıllık üst sınır ayrıca düzenlenir.

Çocuk için erginlikten itibaren bir yıllık ayrı düzenleme vardır. Süreler geçse bile haklı gecikme sebebi varsa bunun kalkmasından itibaren bir ay içinde dava açılabilir. Bu süre tablosu doğrudan dosya sonucu değildir: başvuran sıfatı, tanıma, öğrenme ve engelin kalkma tarihi incelenmelidir. Babalık davasında çocuk yönünden verilen iptal kararları bu maddeye otomatik uygulanmaz.

Görevli mahkeme, yetki ve dosya hazırlığı

Soybağı davaları aile mahkemesinde; aile mahkemesinin bulunmadığı yerde bu sıfatla görevlendirilen asliye hukuk mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m.4). TMK m.283 uyarınca taraflardan birinin dava veya doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Yabancılık unsuru varsa uygulanacak hukuk ve milletlerarası yetki ayrıca incelenir.

Tam tekmil nüfus kayıtları, doğum belgesi, evlilik/boşanma tarihleri, varsa tanıma senedi ve önceki kararlar ilk incelemenin temelidir. Küçük çocuğun temsili ile ebeveynlerin menfaatleri çatışıyorsa kayyım konusu ayrıca değerlendirilir. Dava dilekçesine yalnız “baba kaydı yanlış” yazılması hangi hukuki bağın kaldırılacağını açıklamaz.

Biyolojik bağın ispatı

TMK m.299 tanıyanın baba olmadığının ispatını düzenler. Anne veya çocuğun açtığı davada ispat yükünün doğuşu bakımından tanıyanın gebe kalma döneminde anneyle ilişkisine ilişkin inandırıcı kanıtları göstermesi özel önem taşır. Tanıyanın kendi davasında irade sakatlığı sebebi de ayrıca ele alınır.

DNA incelemesi ve incelemeye katılmama

Mahkeme, nüfus ve doğum kayıtlarını, evlenme tarihlerini ve tarafların açıklamalarını birlikte inceler. Soybağının tespitinde DNA raporu güçlü bilimsel delildir; tek başına doğru dava türü, taraf teşkili ve süre incelemesinin yerine geçmez. Özel olarak alınan bir raporun örneklerin kime ait olduğu ve usul bakımından ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

HMK m.292 uyarınca uyuşmazlık için zorunlu, bilimsel verilere uygun ve sağlık yönünden tehlikesiz kan veya doku incelemesine katlanma yükümlülüğü vardır. Haklı sebep olmadan kaçınma hâlinde hâkim zor kullanılarak inceleme yapılmasına karar verir. Sadece teste gelmemekten otomatik babalık veya otomatik dava kazanımı sonucu çıkarılmaz. Sağlık engeli varsa mahkemeye belgesiyle bildirilir.

İptalden sonra çocuğun kaydı

Kesinleşen iptal hükmü tanıma yoluyla kurulmuş baba bağını etkiler ve nüfus kaydına işlenir. Başka bir biyolojik babanın bulunması onun otomatik olarak kayda geçmesini sağlamaz; tanıma veya babalık yolu ayrıca gerekebilir. Soyadı, bakım, velayet ve miras etkileri çocuğun somut durumuna göre değerlendirilir.

Biyolojik babayla yeni hukuki bağ · Nüfus kaydında karar sonrası işlemler

Delil, yargılama sırası ve maliyet

Tanıma senedi, işlem tarihi, bildirim ve öğrenme bilgileri istenir. Tanıyanın irade sakatlığına dayanan davasıyla anne/çocuk veya diğer ilgililerin biyolojik bağa itirazı ayrı açıklanır. TMK m.299 ispat düzeni ve m.300 süreleri başvuranın sıfatına göre uygulanır.

Aile mahkemesinde taraflar ve çocuğun temsili kontrol edildikten sonra kayıtlar, beyanlar ve gerekirse DNA toplanır; hüküm ve kesinleşmeden sonra iptal nüfusa işlenir. Harç, tebligat, genetik inceleme, uzman/ek rapor ve gerekli temsil işlemlerinin gideri dosyaya göre değişir. Yeni babanın tanıması veya babalık hükmü sonraki ayrı adımdır.

İçtihat okurken dava türünü korumak

Babalık davasında çocuğun süre sınırlamasını iptal eden AYM E.2010/71, K.2011/143 kararından, tanımanın iptalinin de süresiz olduğu sonucu çıkarılamaz. Burada TMK m.300 kendi başvuran, öğrenme ve erginlik kurallarıyla okunur.

Tanıma işlemi, bildirim ve öğrenme tarihleri başvuru öncesinde kontrol edilir. Yalnız başka dava türünde verilen bir iptal kararıyla m.300’deki sürelerin uygulanmayacağı varsayılmaz.