Delil yasakları nedir?

Ceza muhakemesinde sınırsız delil yoktur

Anayasa 38/6, kanuna aykırı elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini düzenler. CMK 206 ve 217 bu yasağın ceza yargılamasındaki karşılığını oluşturur. Maddi gerçeği araştırma görevi, işkenceyi, hukuka aykırı aramayı veya savunma güvencelerinin ihlalini meşrulaştırmaz. Bir suçun ağır olması da yöntem yasağını ortadan kaldırmaz. Delilin gerçekten olayı gösterip göstermediği ile hukuk düzeninin bu delilin kullanılmasına izin verip vermediği iki ayrı sorudur.

Elde etme yasağı ile değerlendirme yasağı

Bazı yöntemler baştan yasaktır; işkence, cebir veya kanuna aykırı vaatle ifade alma bunlara örnektir. Bazı durumlarda ise elde edilen bilginin yargılamada kullanımı belirli güvenceye bağlıdır. CMK 148/4, müdafi olmadan kollukça alınan ifadenin hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamamasını öngörür. Her usul kuralı aynı işleve sahip olmadığı için ihlal açıkça tanımlanmalıdır. Delilin dosyada bulunması, mahkemenin onu hükmün dayanağı yapabileceği anlamına gelmez.

Gerçeklik aidiyet ve hukukilik farkı

Bir ses kaydı montaj içermeyebilir ancak hukuka aykırı gizli kayıt olabilir. Tersine hukuka uygun alınmış bir görüntü yanlış kişiye bağlanmış olabilir. Teknik bilirkişi çoğunlukla bütünlük ve aidiyet hakkında görüş verir; hukuki kullanılabilirlik kararını mahkeme verir. Ekran görüntüsünün okunaklı olması bu üç sorunu çözmez. Kaynağın, kaydın tamamının ve elde edilme koşullarının açıklanması gerekir. Her itirazı yalnız sahtecilik iddiası altında toplamak savunmanın gerçek sorununu görünmez kılabilir.

İfade alma yöntemlerindeki yasaklar

CMK 148 kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehdit gibi iradeyi bozan yöntemleri yasaklar. Kanuna aykırı yarar vaat edilmesi de bu kapsamda değerlendirilir. Yasak yöntemle elde edilen ifade, kişi sonradan rıza gösterse bile delil olarak değerlendirilemez. Bunun yanında ifadenin müdafi huzurunda alınıp alınmadığı, hakların anlatılması ve tutanağın doğruluğu incelenir. Kişinin ayrıntılı anlatım yapmış olması, yöntem iddiasının araştırılmasını kendiliğinden gereksiz kılmaz.

Arama ve dijital inceleme kaynaklı sorunlar

Arama kararının bulunmaması, kapsamının aşılması veya dijital incelemenin özel koşullarına uyulmaması delil hukukiliğini etkileyebilir. İtirazda kararın tarihi, adresi, aranan eşya ve fiilî uygulama karşılaştırılır. Dijital materyalde kopyalama ve bütünlük kayıtları ayrıca incelenir. Hukuka aykırılık iddiası ile verinin sonradan değiştirilmiş olduğu iddiası farklı delil gerektirebilir. Mahkemeden, hangi bulgunun hangi işlemle elde edildiğinin açıklığa kavuşturulması ve kullanılabilirlik hakkında gerekçeli karar verilmesi istenebilir.

Özel kişilerin elde ettiği kayıtlar

Delili kamu görevlisinin değil özel kişinin sağlaması hukuka aykırılık sorununu otomatik ortadan kaldırmaz. Gizli ses kaydı, başkasının hesabına girilerek alınan mesaj veya izinsiz erişilen cihaz ayrıca değerlendirilir. Ani gelişen olayda başka kanıt imkânı bulunmaması gibi yargısal ölçütler sınırsız kayıt izni olarak sunulmamalıdır. Konuşmanın tarafı olmak da her kaydı ve sonradan yaymayı hukuka uygun yapmaz. Yargılamaya sunma amacıyla sosyal medyada ifşa birbirinden farklı müdahalelerdir.

İtirazın zamanı ve somutlaştırılması

Delil yasağı duruşmada ve kanun yolu incelemesinde gündeme getirilebilir; ancak erken ve açık itiraz incelemeyi kolaylaştırır. Hangi belge veya kaydın dışlanmasının istendiği, hangi işlem nedeniyle hukuka aykırılık bulunduğu ve bu delilin suçlamada nasıl kullanıldığı yazılır. İtirazın duruşma tutanağına geçirilmesi istenir. Dosyadaki bütün delillere soyut biçimde itiraz etmek yerine elde etme zinciri gösterilir. Hükme esas alınmaması talebiyle kaynağın teknik incelemesini istemek gerektiğinde birlikte ileri sürülebilir.

Hükümde hukuka aykırı yöntemle elde edildiği kabul edilen delillerin ayrıca gösterilmesi CMK 230 bakımından önemlidir. Delilin dosyadan fiziksel olarak çıkarılmasıyla hükmün dayanağı yapılmaması aynı işlem değildir. Başvuruda mahkemenin tartışmalı kaydı hangi maddi tespit için kullandığı gösterilirse, kullanım yasağına aykırılığın sonuca etkisi daha açık denetlenebilir.

Dosya ve belge kontrol listesi

Arama veya dinleme kararı, elkoyma tutanağı, ifade tutanakları, hak bildirim formu, dijital imaj bilgisi ve bilirkişi raporu karşılaştırılır. İfade sırasında avukatın bulunmadığı veya baskı iddiası varsa saat, yer ve ilgili sağlık belgeleri belirtilir. Mesajın yalnız bir bölümü sunulmuşsa tam konuşma akışı istenir. Delilin kimin tarafından ne zaman dosyaya getirildiği kayıt altına alınır. Bir başka dosyadan aktarım yapılmış olması ilk elde etme işleminin hukukiliğini inceleme gereğini ortadan kaldırmaz.

Örnek: doğru görünen fakat kaynağı tartışmalı mesaj

Bir mesajın içeriği taraflarca inkâr edilmese bile başkasının telefonuna izinsiz girilerek alınmış olması hukuki sorun yaratabilir. Mahkeme yalnız mesajın doğru olup olmadığına değil, elde edilme yöntemi ve kullanılabilirliğine de bakmalıdır. Buna karşılık kişinin kendi telefonunda kendisine gönderilen mesajı sunması aynı yöntem değildir. Somut olayda haberleşmenin tarafı, cihazın sahibi ve erişimin dayanağı ayrılır. Örnekteki bu farklılıklar, bütün dijital deliller için tek sonuç açıklamayı engeller.

Doğrulanmış AYM kararlarının sınırı

Yaşar Yılmaz kararında (2013/6183, 19.11.2014) hukuka aykırı delilin belirleyici kullanımı adil yargılanma bakımından incelenmiştir. Sencer Başat ve diğerleri kararında (2013/7800, 18.6.2014) ise dijital delillere yöneltilen esaslı itirazların değerlendirilmesi önem taşır. Bu kararlar, her teknik hata nedeniyle bütün davanın düşeceği sonucunu kurmaz. Somut ihlal, delilin rolü ve savunma imkânları açıklanmalıdır. Ceza mahkemesinin delil yasaklarını uygulama yükümlülüğü, anayasal denetimden ayrıca doğrudan CMK’dan kaynaklanır.

Sık sorulan sorular