Görevden uzaklaştırma nedir?

657 sayılı Kanundaki kavram

DMK 137 görevden uzaklaştırmayı devlet kamu hizmetinin gerektirdiği hâllerde görevi başında kalması sakıncalı görülecek memur hakkında alınan ihtiyati tedbir olarak tanımlar. Amaç soruşturmayı ve kamu hizmetini korumaktır. Kişinin suçlu bulunduğu veya memuriyetinin kesin sona erdiği anlamına gelmez. Soruşturmanın her aşamasında gündeme gelebilir; ancak her soruşturma otomatik uzaklaştırma gerektirmez. Memurun yaptığı görevle somut sakınca arasındaki ilişki ve tedbirin geçici niteliği gerekçede açıklanmalıdır.

Kimler karar verebilir?

DMK 138’de atamaya yetkili amir, bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri, valiler ve kaymakamlar bakımından yetki düzenlenir. Her amirin veya soruşturmacının aynı yetkiye sahip olduğu varsayılmaz. Kararın hangi makam tarafından, hangi sıfat ve görev alanıyla verildiği incelenir. Özel personel kanunlarına tabi hâkim, akademik personel, kolluk veya diğer kamu görevlilerinde farklı hükümler bulunabilir.657 açıklamasını bütün çalışanlara otomatik uygulamak yanlıştır; kişinin statüsü ve özel düzenlemesi önce belirlenmelidir.

Disiplin cezası ve çıkarma farkı

Uzaklaştırma soruşturma sürerken uygulanan geçici tedbirdir. Disiplin cezası ise kanuni usul sonunda kusurlu davranışa bağlanan yaptırımdır. Devlet memurluğundan çıkarma görev ilişkisinin sona ermesine ilişkin ağır bir disiplin sonucudur. Aynı olayda bunlar birbirini izleyebilir fakat her birinin yetki ve usulü ayrı değerlendirilir. Tedbirin çok uzun sürmesi veya gerekçesiz yenilenmesi, geçicilik ve ölçülülük sorunu yaratabilir. Kararın adının tedbir olması tek başına bütün etkilerini hukuka uygun yapmaz.

Soruşturmaya başlama ve üç aylık sınır

DMK 139 uyarınca uzaklaştırmayı izleyen on iş günü içinde soruşturmaya başlanması gerekir. Disiplin kovuşturması gereği alınmış tedbir en çok üç ay devam edebilir; bu sürede karar verilmemişse memur görevine başlatılır. Bu kural ceza kovuşturması nedeniyle alınan tedbirle aynı değildir. Süreler karar tarihi, tebliğ ve fiilî uygulama belgeleriyle kontrol edilir. İdarenin yalnız soruşturma sürüyor açıklaması, ilgili rejimin süre ve gerekçe koşullarını ortadan kaldırmaz.

Ceza kovuşturmasında iki aylık inceleme

Tedbir ceza kovuşturması nedeniyle uygulanıyorsa yetkili amir kişinin durumunu her iki ayda bir inceleyerek göreve dönüp dönmeyeceğine karar verir ve yazıyla bildirir. Bu iki ay, tedbirin otomatik sona erdiği sabit toplam süre olarak anlaşılmamalıdır; düzenli değerlendirme yükümlülüğüdür. Her incelemede güncel dosya ve kamu hizmeti sakıncası dikkate alınmalıdır. Disiplin soruşturmasının bitmesiyle ceza dosyasının devamı gibi durumlar ayrı gerekçelendirilir. Eski kararın aynı sözlerle tekrar edilmesi somut denetimin yapıldığını her zaman göstermez.

Aylık ve sosyal haklar

DMK 141, görevden uzaklaştırılan memura aylığının üçte ikisinin ödenmesini ve kanundaki sosyal hakların devamını düzenler. Tedbirin kaldırılmasını gerektiren hâllerde kesilen kısmın ödenmesi ve sürenin hizmette değerlendirilmesiyle ilgili hükümler ayrıca incelenir. Bütün ek ödeme, döner sermaye veya fiilî çalışmaya bağlı kalemler tek bir cümleyle aynı sayılmaz. Bordrolar, statü ve özel ödeme mevzuatı karşılaştırılır. İptal veya göreve dönüş kararı sonrasında hangi parasal hakların talep edildiği kalemler hâlinde açıklanmalıdır.

Tedbirin kaldırılması ve masumiyet

Soruşturmanın hizmeti etkilemeyeceğinin anlaşılması veya kanuni zorunlu kaldırma hâllerinin oluşması durumunda göreve dönüş değerlendirilir. Ceza dosyasındaki beraat veya diğer kararın niteliği, kesinleşmesi ve özel personel rejimi önemlidir. İdare kişi hakkında henüz kesin mahkûmiyet yokken suçluluğu sabitmiş gibi dil kullanmamalıdır. Bununla birlikte her beraat bütün idari tedbirlerin geçmişte kendiliğinden hukuksuz olduğu anlamına gelmez. Başlangıç koşulları ile devam gerekçesi ayrı incelenir; güncel sakınca ortadan kalkmışsa somut gösterilir.

İptal davası ve yürütmenin durdurulması

Görevden uzaklaştırma işlemi idari yargıda hukuka uygunluk denetimine konu olabilir. Genel dava süresi özel hüküm yoksa yazılı bildirimden itibaren altmış gündür. İYUK 11 kapsamındaki başvurunun süreye etkisi ayrıca hesaplanır; her dilekçe takvimi sıfırlamaz. Yürütmenin durdurulması için açık hukuka aykırılık ve uygulanmakla telafisi güç veya imkânsız zarar koşulları birlikte aranır. İşlem iptali ile parasal hakların ödenmesi talepleri usul ve kapsam bakımından doğru kurulmalıdır.

Belgeler ve örnek olay

Karar, tebliğ belgesi, görev tanımı, soruşturma onayı, periyodik inceleme yazıları ve bordrolar hazırlanır. Örneğin disiplin soruşturması için uzaklaştırılan memur hakkında üç ay dolmasına rağmen yalnız inceleme sürüyor denmiş olabilir. Önce kararın gerçekten disiplin mi ceza kovuşturması mı dayanağı taşıdığı belirlenir. İdare daha sonra farklı dayanak ileri sürüyorsa yeni işlem ve gerekçe incelenir. Statü ve zaman çizelgesi netleşmeden yalnız üç ay geçti ifadesiyle kesin sonuca varılmaz; fakat süre güvencesi de göz ardı edilmez.

İki aylık inceleme yazısının yalnız tarihi değil içeriği de önemlidir. Hangi delilin toplandığı, memurun görevde bulunmasının hangi somut sakıncayı sürdüreceği ve daha dar önlemlerin değerlendirilip değerlendirilmediği sorulabilir. Ceza dosyasının numarasıyla süresiz tedbir kurulmuş gibi davranılması,657’nin gözden geçirme güvencesini işlevsiz bırakmamalıdır.

Doğrulanmış AYM güvencesi

Kürşat Eyol kararında (2012/665,13.6.2013) açıklanan masumiyet karinesi, kesin suçluluk hükmü olmadan kamu makamlarının kişiye suçlu muamelesi yapmamasını gerektirir. Görevden uzaklaştırmada bu güvence, işlemin koruma amacı ve kullanılan dil bakımından önemlidir. Karar her uzaklaştırmanın yasak olduğunu söylemez.657’nin somut yetki ve süre koşullarıyla birlikte, tedbirin suçluluğu peşinen ilan eden yaptırıma dönüşüp dönüşmediği incelenir. İdari davada hem kanuni usul hem kişisel etkiler somut belgeyle açıklanmalıdır.

Sık sorulan sorular