Suça teşebbüs nedir?

Teşebbüsün temel unsurları

TCK 35 için suç işleme kastı, doğrudan icraya başlama, hareketin elverişliliği ve tamamlanmanın failin elinde olmayan nedenle engellenmesi birlikte aranır. Yalnız kötü düşünce veya bir suçu konuşmak, tek başına o suça teşebbüs değildir. Bununla birlikte hazırlık niteliğindeki bazı davranışlar bağımsız bir suç oluşturabilir. Bu nedenle henüz asıl suç tamamlanmadı demek bütün ceza sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Her suçun kanuni tanımı, hangi aşamada tamamlandığını belirlemek için başlangıç noktasıdır.

Hazırlık ile doğrudan icra ayrımı

Araç edinmek, yer araştırmak veya plan yapmak çoğu durumda hazırlık aşamasında kalabilir. Ancak somut fiilin suçun kanuni hareketine ne kadar yaklaştığı ve doğrudan yönelip yönelmediği incelenir. Sadece zamansal yakınlık yeterli değildir. Örneğin bir eve gitmekle kilidi aşarak içeri girmeye çalışmak aynı aşama değildir. Kullanılan araç ve olayın bütünlüğü değerlendirilir. Hukuki nitelendirme, kişinin niyetini tek bir mesajdan çıkarmak yerine fiilî davranışın objektif niteliğiyle birlikte kurulmalıdır.

Tamamlanmış suçtan ve vazgeçmeden farkı

Suçun kanuni tanımındaki sonuç veya hareket gerçekleşmişse, fail beklediği yararı elde edemese de suç tamamlanmış olabilir. Gönüllü vazgeçmede ise fail kendi iradesiyle icrayı bırakır veya sonucu önler; TCK 36’nın koşulları araştırılır. Yakalanacağı için engellenmek veya mağdurun kaçması, her durumda gönüllülük sayılmaz. Tamamlanan bölüm ayrıca suç oluşturuyorsa bundan sorumluluk devam edebilir. Kavramların ayrımı yalnız ceza miktarını değil, hangi suçtan hüküm kurulacağını da etkiler.

Hangi suçlarda teşebbüs mümkündür?

Kural olarak kasten işlenen ve icra hareketleri bölünebilen suçlarda gündeme gelir. Taksirli suçlarda teşebbüs kabul edilmez; kast şartı karşılanmaz. Neticesiz veya sırf hareket suçlarında tamamlanma anı ve hareketin bölünebilirliği önemlidir. İhmali suçlar ve özel suç tipleri ayrıca değerlendirme gerektirir. Bir suça başka bir suçun teşebbüs ölçütünü aynen uygulamak doğru değildir. Kanuni tanımdaki hareket ve sonuç belirlenmeden yalnız zarar oluşmadı diye teşebbüs sonucuna gidilmemelidir.

Elverişli hareket ne demektir?

Araç, hedef, mesafe, yöntem ve olayın koşulları birlikte değerlendirilir. Sonucun gerçekleşmemesi, hareketin baştan elverişsiz olduğunu kendiliğinden göstermez. Örneğin ateş edilen kişinin şans eseri yaralanmamasıyla kullanılan aracın fiilen işlevsiz olması aynı değildir. Elverişlilik değerlendirmesi failin söylediği amaçtan bağımsız objektif veriye de dayanır. Teknik konularda bilirkişi incelemesi gerekebilir; fakat suç kastı ve hukuki teşebbüs değerlendirmesini mahkeme yapar. Sonradan öğrenilen bilgilerle olay anındaki koşullar birbirinden ayrılır.

Kast ve suçun niteliği nasıl belirlenir?

Öldürmeye teşebbüs ile yaralama ayrımında kullanılan araç, hedef alınan bölge, hareketin şiddeti, devam imkânı ve olay öncesi-sonrası davranışlar birlikte ele alınır. Yalnız yaranın hafif kalması öldürme kastını otomatik dışlamaz; tehlikeli araç kullanılması da her olayda aynı kastı kesinleştirmez. Mağdurun tedaviyle kurtulması, tamamlanmanın dış nedenle engellenmesi bakımından önem taşıyabilir. Savunma ve iddia, kastı destekleyen olguları somut göstermeli; etiket ve varsayımla yetinmemelidir.

Ceza indirimi nasıl uygulanır?

TCK 35 ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis gerektiren suçlar için özel süre aralıkları; diğer suçlarda dörtte birden dörtte üçe kadar indirim öngörür. Oran, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre belirlenir. Teşebbüs varsa mutlaka en yüksek indirim yapılacağı söylenemez. İcra hareketinin ulaştığı aşama ve sonuca yakınlık gerekçede açıklanır. Suçun temel cezası, nitelikli hâlleri ve diğer artırım-indirimlerin sırası ayrıca önemlidir; tek bir indirim oranı dosyanın toplam sonucunu göstermez.

Gönüllü vazgeçme talebi, teşebbüs indirimi talebiyle aynı değildir. Başvuruda failin devam edebileceği hâlde neden durduğu veya sonucu önlemek için hangi davranışı yaptığı açıklanır. Ambulans çağrısı, yardım girişimi ve zaman bilgisi önem taşıyabilir; ancak her sonradan pişmanlık hareketi tamamlanmış suçu geçmişe dönük olarak teşebbüse veya vazgeçmeye dönüştürmez.

Gerekli deliller ve örnek olay

Bir mağazadan mal alma girişiminde güvenlik müdahalesiyle çıkışın engellendiğini düşünelim. Suçun tamamlanıp tamamlanmadığı, eşyanın zilyetlik alanından çıkarılması ve somut olayın koşullarıyla belirlenir. Her mağaza yakalamasına aynı aşama etiketi konulamaz. Kamera akışının tamamı, eşyanın yeri, ödeme noktaları, görevlilerin müdahalesi ve kişinin davranışları incelenir. Mesajlar, araç incelemesi ve olay yeri tutanakları da kast ile fiilî başlangıcı ayırmaya yardımcı olur. Eksik tek kare yerine zaman çizelgesi kurulmalıdır.

Savunma ve kanun yolu talepleri

Hazırlık aşamasında kalındığı, farklı suça yönelindiği, gönüllü vazgeçildiği veya indirim oranının gerekçesiz olduğu iddiaları birbirinden ayrılmalıdır. Alternatif talepler aynı olayın farklı hukuki değerlendirmelerini açıkça gösterebilir. Bilirkişi, kamera veya tanık talebinin hangi unsuru aydınlattığı belirtilir. Mahkûmiyet hükmünde hareketin neden doğrudan icra sayıldığı ve sonucun neden tamamlanmadığı açıklanmalıdır. İstinaf mümkünse güncel başvuru süresi ve kararın istisnaları kontrol edilir; yalnız suçun adı üzerinden itiraz kurulmaz.

Yargı kararlarından usul güvencesi

AYM’nin Sencer Başat ve diğerleri kararı, belirleyici savunma iddialarının ve delil taleplerinin etkili biçimde değerlendirilmesi bakımından önemlidir. Bu karar TCK 35 için bütün suçlara uygulanacak tek bir icra başlangıcı tarifesi oluşturmaz. Teşebbüs dosyasında pratik karşılığı, kast ve hazırlık ayrımını etkileyen somut delilin neden kabul veya reddedildiğinin açıklanmasıdır. Kanun yolu mercii de hükmün somut olaya ve kanuni unsurlara dayalı gerekçe taşıyıp taşımadığını inceleyebilir; her hukuki hata doğrudan anayasal ihlal değildir.

Sık sorulan sorular