Tam yargı davası nedir?

İptal ile zararın giderilmesi ayrımı

Tam yargı davasında odak, kişinin idari faaliyet nedeniyle ihlal edilen hakkı ve giderilmesi istenen zarardır. İptal davasında ise işlemin hukuk düzeninden kaldırılması istenir. İşlemin iptal edilmesi her zarar kaleminin kendiliğinden ödeneceği anlamına gelmez. Zararın varlığı, idari faaliyetle bağı ve sorumluluğun hukuki dayanağı ayrıca açıklanmalıdır. Bu nedenle aynı olay iki farklı yargısal talebe konu olabilir.

İptal davasından farkı

İptal davası işlemin hukuka uygunluğunu ve hukuk düzenindeki varlığını hedefler. Tam yargı davası ise idari işlem veya eylemin kişide meydana getirdiği hak ihlalinin giderilmesine yönelir. Uygulamada çoğunlukla maddi ve manevi tazminat talebi söz konusudur. Her iptal kararı otomatik tazminat doğurmaz; zarar, sorumluluk sebebi ve nedensellik ayrıca ortaya konulmalıdır.

İşlem ve eylem ayrımı

Yazılı bir atama, ruhsat iptali veya disiplin kararı idari işlem niteliğinde olabilir. Fiilî hizmet faaliyeti veya ihmali ise idari eylem olarak değerlendirilebilir. İYUK 12 ve 13 farklı başvuru düzenleri getirdiğinden bu ayrım doğrudan usulü etkiler. Olayın yalnız kuruma ait olması yeterli değildir; zarara neden olan faaliyetin niteliği ve görevli yargı yeri belirlenir.

İdari eylemde ön başvuru

İYUK 13 kapsamındaki idari eylem zararlarında, dava öncesi idareye başvuru rejimi önemlidir. Genel düzenleme, zararın ve eylemin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl çerçevesinde başvuruyu öngörür. Ancak öğrenme, zararın belirginleşmesi ve eylemin idariliğinin anlaşılması gibi meseleler somut olayda tartışılabilir. Takvim, yalnız kazanın tarihine bakılarak otomatik sonuçlandırılmaz.

Sorumluluk sebepleri

Hizmetin kötü, geç veya hiç işlememesi hizmet kusuru tartışmasını doğurabilir. Kusursuz sorumluluk ilkeleri ise farklı hukuki temellere dayanabilir. Bir kamu hizmeti sırasında zarar oluşması her durumda aynı nedenle tazminat verileceği anlamına gelmez. Dosyada idarenin yükümlülüğü, hizmetin işleyişi ve zararla bağlantı araştırılır. Başvurucunun veya üçüncü kişinin davranışı da sorumluluğun kapsamını etkileyebilir.

Maddi zarar nasıl ispatlanır?

Tedavi giderleri, gelir kaybı, malvarlığı zararı ve çalışma gücü etkisi ileri sürülen olaya göre belgelenir. Fatura, banka hareketi, ücret kaydı, sağlık evrakı ve teknik raporların hangi kalemi ispatladığı açıklanır. Varsayımsal veya iki kez talep edilen giderler ayıklanmalıdır. Geleceğe dönük zararların hesabı uzmanlık gerektirebilir; geçerli hesap verisi bulunmadan tahmini yüksek bir tutar başarı ölçüsü sayılamaz.

Manevi zarar ve nedensellik

Manevi tazminat, sıradan memnuniyetsizliğin parasal karşılığı değildir. Olayın kişilik değerleri, sağlık veya yakın kaybı üzerindeki etkisi dosyaya göre değerlendirilir. Zararın idareye bağlanabilmesi için olay zinciri kurulmalıdır. Hastalık, doğal olay, yüklenici faaliyeti veya başka sebepler varsa bunların rolü incelenir. Aynı olayda ceza soruşturması bulunması, tam yargı davasının bütün şartlarının otomatik oluştuğunu göstermez.

Temsili örnek ve ilk hazırlık

Bir kamu hastanesindeki müdahale sonrası zarar iddiasında, yalnız sonucun kötü olmasıyla hizmet kusuru kanıtlanmaz. Tıbbi kayıtlar, uygulanan işlem, komplikasyon tartışması ve zararın hangi eylemle ilişkilendirildiği değerlendirilir. Başvuru ve dava takvimi, idarenin cevabı ve öğrenme kayıtlarıyla kurulmalıdır. Benzer şekilde sel veya yol bakımında da teknik olay analizi gerekir. İlk hazırlık, tarih sıralaması ve belge listesi oluşturmaktır.

Zarar kalemlerini birbirinden ayırma

Maddi tazminat hesabında her gider veya kayıp aynı başlık altında toplanmamalıdır. Malın onarım bedeli, değer kaybı, geçici kullanım mahrumiyeti ve gelir kaybı farklı ispat sorunlarına sahiptir. Aynı ekonomik zararın farklı adlarla iki kez talep edilmesi önlenmelidir. Yapılmış sigorta veya başka ödemelerin varlığı belirtilir; bunların tazminat hesabına etkisi somut hukuki ilişkiye göre değerlendirilir. Sağlık zararlarında tedavi gideriyle çalışma gücü kaybının hesabı farklı olabilir. Her kalemin hangi olaydan doğduğu, hangi tarihte gerçekleştiği ve hangi belgeyle desteklendiği yazılır. Talep miktarıyla ispat belgeleri arasında ilişki kurulması, dosyanın bilirkişi incelemesine hazırlanmasını kolaylaştırır.

Manevi tazminatta ise aynı biçimde fatura toplamı yapılmaz. Olayın ağırlığı, kişinin durumu ve etkileri değerlendirilir. Maddi ve manevi taleplerin amacı ve dayanağı açık tutulmalıdır. Talebin yüksek yazılması tek başına davanın gücünü veya sonucunu göstermez.

Doğru davalı ve görevli yargı yeri

Kamu kurumunun adı olayla bağlantılı görünse bile uyuşmazlığın idari yargıya ait olduğu hemen kabul edilmez. Faaliyetin niteliği, özel kanunlar ve tarafların hukuki ilişkisi incelenir. Kamu hizmetini kimin yürüttüğü, hangi idarenin görevli olduğu ve varsa yüklenici şirketin rolü belirlenir. Hizmetin farklı kurumlar arasında bölünmesi veya denetimin başka kuruma ait olması davalı seçimini etkileyebilir. İdari eylem, sözleşme veya özel hukuk faaliyeti ayrımı usul bakımından önemlidir. Yanlış mercide açılmış davanın sonuçları ve varsa özel başvuru hükümleri dosyaya göre değerlendirilir; genel bir güvence olarak görülmez.

Örnek olarak belediye sınırlarında meydana gelen her altyapı zararı aynı belediyenin tek başına sorumluluğuna girmeyebilir. Su, kanalizasyon, yol ve bakım hizmetlerinin yetki dağılımı araştırılır. Olay yerinin haritası, hizmet kayıtları ve kurum cevapları bu araştırmaya yardımcı olabilir.

Ceza, disiplin ve tazminat süreçlerini ayırma

Aynı olayda ceza soruşturması, disiplin incelemesi ve tam yargı davası yürüyebilir. Her biri farklı soruya cevap verir. Ceza dosyası belirli bir kişinin suç sorumluluğunu, disiplin dosyası mesleki veya görev kurallarını, tam yargı dosyası ise idarenin zararı giderme yükümlülüğünü değerlendirebilir. Bir sürecin sonucu diğer dosyada delil veya hukuki etki doğurabilir; ancak bütün dosyaların kendiliğinden aynı yönde sonuçlanacağı söylenemez. Özellikle idari dava sürelerinin ceza dosyası bitene kadar her zaman bekleyeceği varsayılmamalıdır. Öğrenme ve eylemin idariliğinin ortaya çıkması gibi hususlar somut olgularla incelenir.

Başvurucu, ceza soruşturmasına sunduğu belgelerin idari davada da otomatik mevcut olduğunu düşünmemelidir. İlgili kayıtlar istenmeli veya sunulmalıdır. Belgelerin hangi dosyadan geldiği ve hangi olguyu gösterdiği açıklanır. Birbirini tutmayan anlatımlar varsa farkın nedeni dürüstçe ortaya konulur.

İlk görüşme için hazırlanacak kronoloji

Olay tarihi, zararın ilk fark edildiği gün, sağlık veya teknik değerlendirme tarihleri ve idareye yapılan başvurular sıralanır. İdarenin cevabı, teslim kayıtları ve varsa önceki dava veya soruşturma numaraları eklenir. Zararın başlangıçta bilinmeyen bir yönü daha sonra ortaya çıkmışsa bunun belgesi ve öğrenme biçimi açıklanır. Kanuni süreler bu kronoloji üzerinden ilgili usule göre değerlendirilir. İlk görüşmede bütün miktarların kesin hesaplanması mümkün olmayabilir; bu durumda hangi hesap verilerinin eksik olduğu belirlenir. Eksik kayıtlar tahminle tamamlanmaz.

Temsili bir su baskını dosyasında fotoğraflar, hasar tespit raporu, onarım faturaları, yağış ve altyapı bilgileri farklı işlevler görür. Fotoğraf hasarın varlığını gösterebilir; ancak idarenin kusurunu veya zararın tamamının miktarını tek başına ispatlamayabilir. Dosyanın gücü, belgelerin birbirini tamamlamasına bağlıdır.

Başvuru ve sonuçların karşılaştırılması

Kavramlar arasındaki fark, hazırlanacak belgeyi ve izlenecek hukuki yolu etkiler. Aşağıdaki tablo bu ayrımı özetler.

Sık sorulan sorular