Vatandaşlığın kaybettirilmesi nedir?

Kanunda sayılan nedenlere bağlı işlem

Vatandaşlık kaybettirme, herhangi bir idari makamın her olumsuz kayda dayanarak uygulayabileceği genel bir yetki değildir.5901 sayılı Kanunun29. maddesindeki neden ve usul koşulları aranır. Anayasanın66. maddesi vatandaşlığın ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedileceğini ve ilgili işlemlere karşı yargı yolunun kapatılamayacağını düzenler. Dosyada hangi bendin uygulandığı ve kişiye hangi eylemin isnat edildiği belirlenmelidir. Sadece vatandaşlığım silinmiş ifadesi işlemin niteliğini açıklamaz.

Yabancı devlet hizmetiyle ilgili neden

Türkiye’nin menfaatlerine uymayan yabancı devlet hizmetinde bulunma ve bu görevi bırakması bildirildiği halde verilen uygun sürede kendi isteğiyle bırakmama kanunda ayrı düzenlenir. Burada bildirim ve üç aydan az olmayan süre önemlidir. Yurt dışında her özel şirkette çalışmak otomatik bu bent değildir. Hizmetin kime sunulduğu, niteliği, bildirim ve kişinin fiili durumu incelenir. Kanuni koşullar gösterilmeden yalnız yabancı ülkede iş sahibi olma üzerinden sonuç çıkarılamaz.

Savaş halindeki devlet ve gönüllü askerlik

Türkiye ile savaş halinde olan devletin hizmetinde izinsiz kendi isteğiyle çalışmayı sürdürme ile izin almadan yabancı devlet hizmetinde gönüllü askerlik diğer bentlerdir. Bunların şartları birbirine karıştırılmamalıdır. Zorunlu ve gönüllü hizmet ayrımı, izin ve dönemin hukuki durumu önem taşıyabilir. Kişisel kayıtların tam metni alınmalıdır. Çifte vatandaşlığın bulunması tek başına kaybettirme nedeni değildir; kanundaki belirli eylem ve usulün gerçekleşip gerçekleşmediği araştırılır.

Vatandaşlık kaybı türlerini ayırma

Benzer sonuç farklı hukuki sebeplerden doğabilir.

Belirli suçlarda yurda dön çağrısı

29. maddenin ikinci fıkrası, kanunda sayılan belirli suçlardan soruşturma veya kovuşturma yürütülen, yabancı ülkede bulunması nedeniyle ulaşılamayan kişiler için özel usul düzenler. İlgili yargı makamının Bakanlığa bildirimi ve Resmi Gazetede yurda dön ilanı önemlidir. İlandan sonra üç ay içinde dönülmemesi halinde kaybettirme kararı verilebilir. Her suç soruşturması veya her yurt dışı ikameti bu kapsamda değildir; sayılan suçlar ve usul koşulları somut olarak kontrol edilmelidir.

Karar ve hüküm doğurma zamanı

Kanunun30. maddesi ve NVI açıklaması, kaybettirmenin Cumhurbaşkanı kararının Resmi Gazetede yayımlandığı tarihten itibaren hüküm doğurduğunu belirtir.41. maddede yayımla tebliğ ilişkisi düzenlenir. Bu nedenle kişinin kararın basılı örneğini daha sonra görmesi bütün süreler için aynı başlangıç kabul edilmeyebilir. İlan, karar ve yayın tarihleri ayrı kaydedilir. Pasaport veya kimlik kartının fiziksel olarak elde bulunması yayımlanmış hukuki sonucu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Çıkma ve kazanmanın iptalinden farkı

İzinle çıkma kişinin talebi ve25–28. maddelerdeki şartlarla; kaybettirme29. maddede sayılan eylemlerle bağlantılıdır. Vatandaşlığın kazanılması kararının iptali ise kazanma sırasında gerçeğe aykırı bilgi veya saklama gibi başka temellere dayanır. Hukuki yol, savunma ve aileye etki bu ayrımlara göre değişebilir. Her kayıp kararını çıkma sayıp Mavi Kart hakkı bulunduğunu varsaymak doğru değildir. Kararın tam başlığı ve dayanak maddesi mutlaka görülmelidir.

Eş ve çocukların vatandaşlığı

Kaybettirme kararları şahsidir; ilgilinin eş ve çocuklarına kendiliğinden tesir etmez. Aile bireylerinin kendi vatandaşlık kayıtları ayrı kontrol edilir. Bir aile üyesinin pasaportunda sorun çıkması herkesin vatandaşlığını kaybettiğini göstermez. Çocuklar için başka hukuki işlem bulunuyorsa ayrıca incelenir. Aile başvurusu veya kayıt düzeltmesi yapılırken her kişinin mevcut vatandaşlık dayanağı ve kararı ayrı belgelenmelidir; yalnız aynı soyadını taşımak aynı hukuki sonuca tabi olmayı gerektirmez.

Belgeler ve savunma başlıkları

Resmi Gazete ilanı, karar, ilgili ceza veya hizmet kayıtları, önceki bildirimler ve teslim belgeleri toplanır. Kişinin başka ülkedeki adresi, iletişim bilgisi ve hizmetin niteliğine ilişkin resmi belgeler gerekebilir. İsnat edilen fiille kişinin bağlantısı ve olay tarihleri açık gösterilir. İddiaların yanlış kişiye ait olduğu düşünülüyorsa kimlik eşleştirmesi yapılır. Dosya yalnız pasaport görüntüsüne bırakılmaz; kararın kurulmasına neden olan bilgi ve usul aşamaları birlikte incelenir.

Yargısal denetim ve süre

Kaybettirme işlemine karşı idari yargı yolu değerlendirilir; kararın Cumhurbaşkanı işlemi olması nedeniyle ilk derece görevine ilişkin özel kurallar da kontrol edilir. Yayım ve tebliğ hükümleri süre hesabında önemlidir. Her vatandaşlık uyuşmazlığında aynı mahkemeye aynı başlangıçla başvuru yapılacağı söylenmemelidir. İptal talebi ve gerekiyorsa yürütmenin durdurulması somut gerekçelerle hazırlanır. Dava açılması işlemi kendiliğinden durdurmaz; mahkeme kararının kapsamı ayrıca izlenir.

Yeniden kazanma imkânının ayrılığı

Kanunun14. maddesi,29. maddeyle kaybettirilenlerde milli güvenlik engeli bulunmaması ve Türkiye’de üç yıl ikamet koşullarıyla yeniden kazanma imkânını düzenler. Bu yol, önceki kaybettirmenin hukuka uygun olduğunu kabul eden veya ona karşı davayı gereksiz kılan otomatik çözüm değildir. Yeniden kazanma kendi başvuru ve karar sürecidir. Türkiye’ye giriş ve kalış koşulları da ayrıca ele alınır. Kaybettirme kararı ile daha sonraki başvuru tarihleri doğru sırayla değerlendirilmelidir.

Örnek: yabancı pasaportla gelen kişi

Yurt dışında yaşayan kişi Türk kimlik hizmetinde işlem yapamayınca kaybettirme kararı bulunduğunu öğrenebilir. Önce ilgili yayım ve dayanak madde bulunur; daha önceki yurda dön çağrısı veya hizmet bırakma bildirimi araştırılır. Aile üyelerinin kayıtları ayrıca kontrol edilir. Sonraki seçenekler süre ve görev kurallarıyla değerlendirilir. Yeni pasaport edinmek ya da Mavi Kart istemek kararın denetimi yerine geçmez; gerçek hukuki kayıp türü belirlenmeden çözüm önerilmemelidir.

Sık sorulan sorular