1. Önce hisseler toplanıyor
Varsayımsal bir örnek üzerinden ilerleyelim.
Bir şirketin hissesi 10 lira olsun. Birlikte hareket eden kişiler, bu hisselerden büyük miktarda topluyor. Böylece piyasada başkalarının alıp satabileceği hisse azalıyor.
Ardından yapılan alımlar ve bağlantılı hesaplar arasındaki işlemler, dışarıdan bakıldığında hissede yoğun talep olduğu izlenimini oluşturabiliyor. Fiyat yükselmeye başlıyor.
Şirketin üretimi veya kazancı aynı ölçüde artmasa bile hissesi pahalanabiliyor.
2. Hisse yükselince fon da başarılı görünüyor
Bu hisseleri taşıyan yatırım fonunun değeri de yükseliyor.
Hisse 10 liradan 50 liraya çıktığında fonun elindeki hisseler, hesaplama kuralları çerçevesinde daha yüksek değerle gösteriliyor. Fonun geçmiş getirisi dikkat çekiyor.
Bunu gören yatırımcı, “Bu fon çok kazandırıyor” diyerek parasını yatırıyor. Fona gelen yeni parayla aynı hisselerden yeniden alım yapılırsa fiyat daha da yükselebiliyor.
Böylece bir döngü oluşuyor: Hisse yükseliyor, fon kazandırmış görünüyor, yeni yatırımcı geliyor, yeni parayla hisse alınıyor ve fiyat yeniden yükseliyor.
3. Gerçek para kimlerin eline geçiyor?
Düzenin kritik noktası, yüksek fiyattan yapılan satışlar.
Başlangıçta 10 liradan hisse alan kişi, bu hisseleri sonradan gelen yatırımcılara veya yatırımcıların parasını yöneten bir fona 100 liradan satabilirse kazancını nakde çevirmiş oluyor.
Hisseyi alan tarafta ise yüksek bedelle satın alınmış bir yatırım kalıyor.
Satıcının cebine gerçek para girerken alıcının elinde fiyatı düşebilecek bir hisse bulunuyor. Fonun yatırımcı yararı yerine bağlantılı kişilere kazanç sağlamak amacıyla kullanılması, hukuki sorumluluk bakımından araştırılması gereken temel meselelerden biri.
4. Ekrandaki servet neden herkese yetmiyor?
Bir hissenin son fiyatının 100 lira olması, bütün hisselerin 100 liradan satılabileceği anlamına gelmiyor.
Bir dairenin 10 milyon liradan ilana konulmasıyla o fiyattan alıcı bulması arasındaki fark gibi düşünün.
Fonun elindeki hisseler ekranda milyarlarca lira görünebilir. Ancak bu hisselerin tamamını o fiyattan alacak kişiler yoksa görünen tutar nakde çevrilemez.
Hesapta görünen değer ile çekilmeye hazır para aynı şey değildir.
5. Döngü nerede kırılıyor?
Yeni para girişi yavaşladığında veya çok sayıda yatırımcı aynı anda parasını istediğinde sorun belirginleşiyor.
Fon, ödeme yapabilmek için hisselerini satmaya çalışıyor. Yeterli alıcı bulunmayınca fiyat düşüyor. Fiyat düştükçe fonun değeri azalıyor. Bunu gören daha fazla yatırımcı çıkmak istiyor.
Sonuçta başlangıçtaki yükseliş döngüsü tersine dönüyor: Satış fiyatı düşürüyor, düşüş yeni satış taleplerini artırıyor ve ödeme güçlüğü büyüyor.
Her kayıp, bir başkasının cebine mi giriyor?
Tamamı için bunu söylemek doğru olmaz.
Paranın bir kısmı, yüksek fiyattan satış yapıp çıkan kişilere geçmiş olabilir. Kaybın bir kısmı ise baştan beri nakde dönüşmemiş, yalnızca yükselen fiyatların yarattığı ekrandaki kazancın silinmesidir.
Bu ayrım, zararın ve sorumluluğun hesaplanmasında önem taşır.
Hukuken sorun nerede başlıyor?
Fonların hisse alması, yüksek getiri sağlaması veya sonradan zarar etmesi tek başına suç değildir.
Sorun; fiyat ve talep hakkında yanıltıcı görüntü oluşturulması, yatırımcının yanlış bilgilerle yönlendirilmesi veya fonun bağlantılı kişilere menfaat aktarmak için kullanılması halinde ortaya çıkar.
Bu nedenle incelenmesi gereken temel sorular şunlardır: Hisseyi kim düşük fiyattan aldı? Fiyat hangi işlemlerle yükseldi? Yüksek fiyattan kim sattı? Alım için kimin parası kullanıldı?
Bu soruların cevabı, sıradan bir yatırım kaybıyla hukuka aykırı kazanç aktarımını birbirinden ayırır.