Geri gönderme yasağı nedir?

Yasağın dayanağı ve koruduğu kişi

6458 sayılı Kanunun 4. maddesi geri gönderme yasağını düzenler. Güvence kişinin düzenli göçmen olmasına, geçerli kart taşımasına veya önceden koruma statüsü kazanmasına bağlı değildir. Anayasanın yaşam ve kötü muameleye karşı koruma hükümleri ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi de değerlendirmede önemlidir. Kural, göç hukukuna aykırılığın görmezden gelinmesi değil, gönderme işleminin insanı belirli ağır tehlikelere maruz bırakmamasıdır.

Her ülkeye dönüş isteksizliği aynı değildir

Ekonomik zorluk, iş bulamama veya Türkiye’de daha iyi yaşama isteği tek başına kötü muamele riskini kanıtlamaz. Buna karşılık tutuklama tehdidi, işkence geçmişi, hedef gösterilme, kişisel takip ve ciddi ayrımcı şiddet somut risk göstergesi olabilir. Kişinin neden özellikle tehlikede olduğu açıklanmalıdır. Bütün ülke nüfusunu aynı durumda varsaymak da ülkenin bir bölümünde güvenlik bulunmasını herkes için yeterli görmek de bireysel incelemeyi eksik bırakır.

Gönderilecek yer doğru belirlenmeli

Risk değerlendirmesinde yalnız kişinin vatandaşlığı değil, fiilen hangi ülkeye veya bölgeye gönderileceği önemlidir. Üçüncü ülkeye gönderme de kişiyi daha sonra tehlikeli ülkeye yollayacaksa zincirleme gönderme ihtimali gündeme gelir. Güvenli olduğu söylenen yerde yasal kabul, korunma ve temel güvencelere fiili erişim araştırılmalıdır. Haritada başka bir ülkenin bulunması oraya kabul edileceğini veya orada riskten korunacağını kendiliğinden göstermez.

Geri gönderme yasağının komşu kavramları

Bu ayrımlar kişinin ne talep ettiğinin anlaşılmasını sağlar.

Kanunun 55. maddesiyle ilişki

Sınır dışı kararı alınmayacak kişiler ayrıca 55. maddede sayılır. Ciddi sağlık sorunları, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahat riski; hayati tedaviye erişim ve belirli mağduriyetler bu çerçevede incelenebilir. Geri gönderme yasağıyla bu özel istisnalar ilişkili olmakla birlikte aynı başlık değildir. Tıbbi engel ileri sürülüyorsa ulaşım riski ve varış ülkesindeki tedavi imkânı ayrı ayrı belgelenmelidir; yalnız tanı yazısı her soruyu cevaplamaz.

İlk başvuruda anlatılacak olay örgüsü

Kişi ne zaman, kim tarafından, hangi nedenle tehdit edildiğini ve neden devlet korumasından yararlanamadığını kronolojik olarak anlatmalıdır. Yer ve tarih belirsizliği varsa bunun nedeni açıklanır. İşkence veya travma yaşamış kişinin bütün ayrıntıları ilk anda aktaramaması dikkate alınmalıdır. Tercüman ihtiyacı, yanlış anlaşılan ifade ve düzeltilmek istenen tutanak açıkça bildirilir. Sonradan açıklanan yeni olayın önceki ifadeyle ilişkisi kurulmalıdır.

Delil paketi ve ülke bilgisi

Tehdit mesajları, mahkeme veya arama belgeleri, sağlık raporları, fotoğraflar, tanık bilgileri ve kişinin faaliyetine ilişkin kayıtlar kullanılabilir. Güncel uluslararası kuruluş raporları olayın bağlamını destekler. Belgenin kim tarafından ve nasıl edinildiği açıklanmalıdır. Hiç belge bulunmaması iddianın otomatik reddini gerektirmez; fakat ulaşılabilir belgeler saklanmamalı, bulunamayanların nedeni anlatılmalıdır. Başka kişiye ait örnek dosya kişinin kendi riskini kanıtlamaz.

Sınır dışı davasındaki özel süre

Sınır dışı kararına karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir. Tebliğ, tercüme ve başvuru hakkına ilişkin bilgi dosyada kontrol edilmelidir. Kanunun yargılama sırasında göndermeye ilişkin güvenceleri ve kişinin rızasına dair ayrım ayrıca incelenir. Geri gönderme yasağı iddiası yalnız merkezden çıkma talebinde bırakılmamalıdır. İdari gözetim için sulh ceza başvurusu sınır dışı davasının yerini tutmaz.

AYM A.A. ve A.A. kararını doğru okumak

AYM Genel Kurulunun 1/3/2017 tarihli, 2015/3941 numaralı A.A. ve A.A. kararında kötü muamele yasağının ihlal edilmediği sonucuna varılmıştır. Karar, her Irak vatandaşının güvenle gönderilebileceği şeklinde genelleştirilemez. Karardaki olaylar, başvurucuların sundukları ve risk değerlendirmesi birlikte okunmalıdır. Bir karardan yalnız ülke adı seçerek güncel başka bir kişinin sonucunu tahmin etmek, hem değişen ülke koşullarını hem kişisel farklılıkları dışarıda bırakır.

Koruma başvurusu ve kalış statüsü

Uluslararası koruma başvurusu, geri gönderme riskiyle bağlantılı fakat ayrı usul ve statü incelemesi içeren bir yoldur. Geri gönderilememek otomatik mülteci statüsü veya süresiz ikamet hakkı değildir. Başvuru kişisel koruma ihtiyacına dayanmalı; yalnız sınır dışını geciktirmek için gerçek dışı olay üretilmemelidir. Mevcut başvuru, ret kararı ve yeni ortaya çıkan riskler ayrı belgelerle gösterilir; hangi kararın hangi tarihte kesinleştiği belirlenir.

Örnek: genel korkudan kişisel riske

Ülkesinde siyasi gruba mensup olduğu için gözaltına alınmış bir yabancı düşünelim. Dosyada grubun genel durumuna ilişkin rapor yanında gözaltı tarihleri, tedavi kaydı, aileye gelen çağrı ve sonraki tehditler açıklanır. Sadece ülkede çatışma var demekle yetinilmez. Buna karşılık aynı ülkeden gelen ve yalnız işsizlikten söz eden başka kişinin iddiası aynı kanıta sahip değildir. Her iki dosyada da gönderme kararı kişisel olgularla değerlendirilir.

Kamu düzeni gerekçesi ile riskin ayrılığı

Kişi hakkında güvenlik veya suç iddiası bulunması, gönderileceği yerde işkence riskinin artık incelenmeyeceği anlamına gelmez. Göç tedbirinin dayanağı ile kötü muameleye karşı güvence farklı hukuki sorulardır. Suç isnadının sonucu, mevcut riskin kaynağı ve gönderilecek yer ayrı açıklanır. Kişi riskini anlatırken dosyadaki olumsuz kaydı gizlememeli; her iki başlığın belgelerini birlikte fakat açık ayrımla sunmalıdır.

Sık sorulan sorular