İnsani ikamet izni nedir?

İnsani ikamet neden ayrı bir izin türüdür?

İnsani ikamet izni, 6458 sayılı Kanunun 46–47. maddelerinde düzenlenen istisnai bir ikamet yoludur. Diğer izinlerin koşullarını sağlayamayan herkes için genel bir telafi başvurusu değildir. Çocuğun yüksek yararı, belirli sınır dışı edilememe durumları, kanunda sayılan yargısal süreçler ve olağanüstü koşullar gibi nedenlere dayanır. Başvuru, kişinin Türkiye’de kalmasının hangi somut insani zorunlulukla ilişkili olduğunu ortaya koymalıdır.

Hangi durumlar değerlendirmeye girebilir?

Çocuğun yüksek yararının söz konusu olması, hakkında sınır dışı veya giriş yasağı kararı bulunmasına rağmen çıkışın yaptırılamaması ya da ayrılmanın makul veya mümkün görülmemesi kanundaki nedenler arasındadır. Kanunun 55. maddesi uyarınca sınır dışı kararı alınmaması, belirtilen işlemlere karşı yargı yoluna başvurulması, ilk iltica veya güvenli üçüncü ülkeye gönderme süreci ve olağanüstü durumlar da ayrı başlıklardır. Her nedenin ispat konusu farklıdır.

İnsani ikamet ile diğer yollar

Aynı olay birden fazla hukuki rejimle ilişkili olabilir; başvuruların işlevi ayrıdır.

Çocuğun yüksek yararı nasıl açıklanır?

Çocuğun yaşı, bakım ilişkileri, sağlık durumu, eğitimi, aile bütünlüğü ve gidilecek yerde karşılaşacağı koşullar birlikte değerlendirilir. Yalnız Türkiye’de okula kayıtlı olmak her durumda izin verileceği anlamına gelmez. Çocuğun hayatını somut olarak açıklayan okul yazıları, sağlık belgeleri, velayet ve bakım kayıtları daha işlevseldir. Ebeveynin kendi kalış talebi ile çocuğun üstün yararı birbirine bağlanmalı, fakat çocuğun durumu yetişkinin başvurusunu otomatik sonuçlandıran unsur gibi sunulmamalıdır.

Sağlık veya çıkış engeli tek başına yeterli mi?

Hastalık, tedavi veya seyahat engeli ileri sürülüyorsa güncel tıbbi bulgular, tedavi planı ve yolculuğun etkisi açıklanmalıdır. Her sağlık sorunu aynı hukuki sonucu doğurmaz. Kişinin başvurabileceği başka uygun ikamet türü bulunup bulunmadığı ve durumun kanundaki insani nedenlerle ilişkisi incelenir. Pasaport alamama, uçuş bulunmaması veya ülkeye geri kabul sorunu da belgelere dayanılarak değerlendirilmelidir; genel ülke haberleri kişinin özel durumunu tek başına kanıtlamaz.

Başvuru dosyasının somutlaştırılması

Kimlik ve giriş bilgileri, önceki izinler, varsa sınır dışı veya giriş yasağı kararı ve bunlara ilişkin dava belgeleri bir zaman çizelgesinde toplanabilir. İnsani nedenin başladığı ve hâlen devam ettiği tarihler önemlidir. Çocuk, sağlık veya çıkış engeline ilişkin belgeler neden-sonuç ilişkisi kuracak biçimde sunulmalıdır. Kanunen başka izinlerde aranan şartların burada aranmaması, kimlik ve olay açıklamasına hiç ihtiyaç duyulmadığı anlamına gelmez.

Yetkili makam ve izin süresi

İzin, kanundaki onay ve yetki çerçevesinde valiliklerce verilebilir ve uzatılabilir. Güncel kanun metni Bakanlıkça belirlenen süreler üzerinden düzenleme içerdiğinden, eski broşürlerdeki sabit süreleri bütün başvurulara uygulanır kesin kural olarak almak doğru değildir. Dosyanın insani dayanağı, kararın gerekçesi ve verilen süre birlikte okunmalıdır. Başvuru yapılmış olması, yetkili makamca olumlu karar verilmeden kesinleşmiş ikamet hakkı anlamına gelmez.

Adres, başka izne geçiş ve süre hesabı

İnsani ikamet izni alan yabancının izin verilişinden itibaren kanundaki yirmi iş günlük süre içinde adres kayıt sistemine kaydı gerekir. Koşullarını sağlayan kişi uzun dönem izin dışındaki diğer izin türlerinden birine başvurabilir. İnsani izinle geçirilen süre, kanunda belirtilen ikamet sürelerinin toplam hesabına dahil edilmez. Bu nedenle yıllarca insani izin taşımak, uzun dönem ikamet veya başka süreye bağlı başvuru için aynı yılların otomatik sayılacağı anlamına gelmez.

Koruma statüleriyle farkı

İnsani ikamet, uluslararası koruma veya geçici koruma statüsüyle aynı değildir. Zulüm veya ciddi zarar riski iddiasının uygun koruma prosedürü içinde incelenmesi gerekebilir. İnsani izin verilmiş olması mülteci statüsü tanındığını, geri gönderme riskinin nihai olarak çözüldüğünü veya çalışma yetkisinin oluştuğunu göstermez. Buna karşılık herhangi bir koruma belgesi bulunmaması da insani talebin hiç incelenemeyeceği anlamına gelmez; her rejimin dayanakları ayrı belirlenir.

Örnek ve karşı örnek

Ağır tedavi gören küçük bir çocuğun bakımını üstlenen kişinin dosyasında çocuğun tıbbi ve bakım koşulları birlikte açıklanabilir. Sadece turistik izni reddedildiği için aynı evraklarla insani başvuru yapması ise farklı bir hukuki neden ortaya koymaz. Ülkesine dönmek istememek ile geri dönüşün somut ve belgeli biçimde makul veya mümkün olmaması birbirinden ayrılır. Örnekler başvurunun gerekçesini anlamaya yöneliktir; kabul edileceği yönünde bir taahhüt değildir.

Dayanağın devamı ve olumsuz karar

İznin verilmesini gerektiren koşullar ortadan kalktığında iptal veya uzatmama değerlendirmesi yapılabilir. Bu yüzden ilk başvurudaki eski belgelerle yetinmek yerine insani durumun güncel devamı açıklanmalıdır. Ret veya iptal yazısı tebliğ edildiğinde gerekçe, başvuru yolu ve mevcut diğer kararlar birlikte okunur. İkamet reddiyle sınır dışı kararının yargı yolları aynı kabul edilmemelidir. Yargısal başvuru, işlem ve süre koşullarına göre ayrıca değerlendirilir.

Güncel insani nedenin gösterilmesi

İlk başvurudaki insani olay devam ediyor olsa bile bugünkü etkisi ayrıca açıklanmalıdır. Çocuğun büyümesi, tedavinin tamamlanması veya seyahat engelinin ortadan kalkması koşulları değiştirebilir. Tersine ilk başvurudan sonra yeni bir sağlık veya bakım ihtiyacı ortaya çıkmışsa bunun tarihi ve dayanağı dosyaya eklenmelidir. Başka bir kurumun destek yazısı yararlı olabilir; fakat yetkili makamın insani ikamet değerlendirmesi yerine geçmez. Başvuru gerekçesi ile mevcut kararın konusu aynı hukuki çerçevede ilişkilendirilmelidir.

Sık sorulan sorular