Risk ilkesi nedir?

İlkenin idare hukukundaki yeri

Risk ilkesi, kamu hizmetinin bünyesinde olağan dışı tehlike taşıdığı hâllerde kusursuz sorumluluk değerlendirmesine imkân verir. İdarenin bütün önlemleri aldığının kabul edilmesi zararı görenin her durumda korumasız kalacağı anlamına gelmez. Bununla birlikte ilke sınırsız devlet garantisi değildir. Tehlikeli faaliyetin ne olduğu ve gerçekleşen sonucun bu riskle bağlantısı açıklanır. Özel hukukta tehlikeli işletme sorumluluğu ayrı kurallara tabidir; görevli yargı ve uygulanacak rejim öncelikle belirlenmelidir.

Hangi faaliyetler tehlike taşır?

Tehlikeli araç, silah, patlayıcı veya özel teknik yöntem kullanılan kamu faaliyetleri ilkenin tartışılabileceği alanlardandır. Bir faaliyetin yalnız büyük bütçeli veya karmaşık olması yeterli değildir. Riskin olağan yaşam tehlikesinden farklı niteliği ve kamu hizmetinin nasıl yürütüldüğü değerlendirilir. Hizmetten yararlanan, kamu görevlisi veya ilgisiz üçüncü kişinin durumu somut olayda önem taşıyabilir. Aynı aracın farklı kullanımları aynı risk düzeyini oluşturmayabilir; olayın teknik koşulları uzman incelemesi gerektirebilir.

Hizmet kusuru ve sosyal riskten farkı

Yetersiz bakım veya yanlış uygulama varsa hizmet kusuru öncelikle gündeme gelir. Risk ilkesinde ise kusur saptanmasa da tehlikeli faaliyetin sonucu incelenir. Sosyal risk, özellikle terör olaylarında 5233 sayılı Kanunla bağlantılı farklı bir temele dayanır. Her saldırı veya toplumsal olay doğrudan idarenin tehlikeli faaliyeti sayılmaz. Fedakârlığın denkleştirilmesi de özel ve olağan dışı kamu külfetini paylaşma amacına yönelir. Bu kavramlar alternatif tartışılabilir fakat aynı gerekçeyle eş anlamlı kullanılmamalıdır.

Nedensellik ve riskin gerçekleşmesi

Zararın tehlikeli faaliyet nedeniyle doğduğu ortaya konulmalıdır. Aynı bölgede bulunmak tek başına her kaybı o hizmete bağlamaz. Teknik incelemede olayın kaynağı, aracın işleyişi, başka nedenlerin etkisi ve zarar zinciri araştırılır. Üçüncü kişinin davranışı veya zarar görenin katkısı sorumluluğun kapsamını etkileyebilir. Mücbir sebep değerlendirmesi de olayın bünyesindeki riskle ilişkisine göre yapılır. Sadece beklenmedik oldu demek, idarenin sorumluluğunu kaldıran veya kuran kesin açıklama değildir.

Zarar görenin kişisel koşulları

Danıştay’ın risk değerlendirmesinde tehlikenin etkilediği kişinin yaş, bilgi ve bulunduğu koşullarının önemine işaret ettiği görülür. Yetişkin için olağan sayılan bir faaliyet çocuk açısından farklı risk yaratabilir. Bu, kişisel özelliğin her zaman idarenin sorumluluğunu artırdığı anlamına gelmez; somut tehlikeyle ilişkisi kurulmalıdır. Olay alanına giriş, uyarı ve koruma imkânları da incelenir. Zarar görenin davranışının hangi aşamada ne ölçüde etkili olduğu delillerle gösterilir; varsayımla kusur yüklenmemelidir.

Maddi ve manevi zarar kalemleri

Bedensel zarar, tedavi gideri, çalışma gücü kaybı, destek kaybı veya mal hasarı olayın niteliğine göre gündeme gelebilir. Her kalemin dayanağı ve hesabı ayrı hazırlanır. Manevi zarar talebi kişisel etkiler ve hukuki koşullarla değerlendirilir. Aynı kayıp için yapılan sigorta veya sosyal ödeme, niteliğine göre hesapta incelenebilir. Gerçek gelirle kanıtsız tahmini kazanç ayrılır. Teknik raporun zarar tutarını açıklaması, sorumluluğun hukuki nedenini otomatik kurmaz; mahkeme iki değerlendirmeyi birlikte fakat ayrı yapar.

Başvuru takvimi ve görev

İdari eylem nedeniyle hak ihlalinde İYUK 13’ün öğrenmeden bir yıl, eylemden beş yıl içinde idareye başvuru kuralı genel başlangıçtır. Ret veya otuz günlük sessizlik sonrasında dava açma süresi ayrıca işler. Özel kanun veya işlem kaynaklı zarar varsa farklı hükümler incelenir. Kamu görevlisinin görev zararı, trafik olayı veya başka özel rejimler görev ayrımını etkileyebilir. Başvuru yanlış makama yöneltilmeden önce olayın hukuki niteliği belirlenmelidir; yalnız risk ilkesi yazılması usul eksiklerini gidermez.

Deliller ve uzman incelemesi

Olay yeri tutanağı, teknik bakım kayıtları, faaliyetin yürütülme planı, kamera ve fotoğraflar tehlikenin kaynağını açıklayabilir. Sağlık ve zarar belgeleri kişisel sonucu gösterir. İdarenin elindeki kayıtlar dilekçede somut isim ve tarih aralığıyla istenebilir. Uzmandan yalnız kimin haklı olduğunu söylemesi değil, riskin nasıl gerçekleştiğini ve alternatif nedenleri açıklaması beklenir. Başvuru ve cevap belgeleri süre denetimi için saklanır. Zararın sonradan belirginleşmesi iddiasında tıbbi veya teknik öğrenme tarihi ayrıca belgelenir.

Bakım kayıtlarının bulunmaması ile kayıtlarda kusur saptanmaması aynı değildir. Bilirkişiden hangi belgeleri görerek sonuca vardığını açıklaması istenebilir. Teknik riskin gerçekleştiği kabul edilse bile zararın miktarı ayrı hesaplanır. Raporun yöntem ve dayanaklarına somut itiraz, yalnız sonuç kısmına katılmıyorum demekten daha etkili bir denetim zemini sağlar.

Örnek: tehlikeli kamu aracından doğan zarar

Bir kamu faaliyetinde kullanılan tehlikeli teknik aracın çevredeki kişiye zarar verdiğini düşünelim. Önce bakım veya kullanım kusuru araştırılır. Kusur bulunmasa bile aracın bünyesindeki özel riskin zarara dönüşüp dönüşmediği değerlendirilir. Kişinin olay yerinde bulunma koşulları ve üçüncü nedenler de incelenir. Aracın kamuya ait olması tek başına risk ilkesini otomatik uygulamaya yetmez; faaliyet, risk ve zarar bağlantısı gerekir. Bu örnek teknik nedensellik araştırmasının neden önemli olduğunu gösterir.

Doğrulanmış Danıştay açıklaması

Resmî UYAP’ta yayımlanan1166344300 numaralı Danıştay metni risk ilkesini, idarenin faaliyet, eşya veya yönteminin içerdiği riskin kusur olmaksızın gerçekleşmesiyle açıklar. Metin riskin kişiler üzerindeki etkisinin farklılaşabileceğine de işaret eder.1037627600 numaralı resmî Danıştay metninde tehlikeli araç ve faaliyetle zarar arasındaki bağ vurgulanır. Bu kararlar genel devlet sigortası kurmaz. Somut olayda hangi riskin gerçekleştiği ve hangi zarar kaleminin buna bağlandığı açıkça gerekçelendirilmelidir.

Sık sorulan sorular