Sosyal risk ilkesi nedir?

Sosyal risk neyi açıklamaya çalışır?

Topluma yönelen belirli eylemlerin zararını rastlantıyla belirli kişiler taşıyabilir. Sosyal risk, bu özel ve olağan dışı yükün toplumsal dayanışma temelinde paylaşılması düşüncesiyle açıklanır. Ancak her suç, hırsızlık veya kişisel saldırı sosyal risk kapsamında devletçe karşılanacak zarar sayılmaz. Olayın toplumsal niteliği ve uygulanabilir kanuni rejim belirlenir. Devletin bütün özel hukuk zararlarının genel sigortacısı olduğu sonucu çıkarılamaz. Terör olaylarında 5233 sayılı Kanun’un kapsam ve sınırları özellikle önem taşır.

5233 sayılı Kanun ile ilişkisi

Kanun, terör eylemleri veya terörle mücadele faaliyetleri nedeniyle doğan belirli maddi zararların sulh yoluyla karşılanmasını düzenler. Malvarlığı, yaralanma, engellilik, ölüm ve malvarlığına ulaşamama gibi zararlar kanundaki kapsamla incelenir. Her gelir kaybı veya dolaylı ticari beklenti otomatik kabul edilmez. Zarar tespit komisyonu başvuruyu ve belgeleri değerlendirir. Bu yolun özel usulü genel tam yargı başvurusuyla karıştırılmamalıdır; kanundaki zarar grubu ve dışlama nedenleri olayın niteliğine göre kontrol edilir.

Hizmet kusuru ve riskten farkı

Güvenlik veya kamu hizmetinde somut ihmal varsa hizmet kusuru ayrıca araştırılır. Tehlikeli idari faaliyetin kendi riski, klasik risk ilkesinin alanına girebilir. Sosyal risk ise toplumsal nitelikteki olayın özel mağduriyetine odaklanır. Danıştay yaklaşımında terör zararları bakımından 5233’ün maddi zarar rejimi önemlidir; hizmet kusuruna dayalı tam yargı yolu bundan tamamen ortadan kalkmaz. Dilekçede idarenin belirli ihmali ileri sürülüyorsa somut görev, uyarı ve önleme imkânları açıklanmalıdır.

Başvuru süresi nasıl hesaplanır?

5233’ün genel başvuru kuralı, olayın öğrenilmesinden itibaren altmış gün ve her hâlde meydana gelmesinden itibaren bir yıl içinde ilgili valilik veya kaymakamlığa başvurudur. Özel ve geçiş hükümleri ayrıca kontrol edilir. İYUK 13’teki bir-beş yıllık çerçeveyi bu özel komisyon yoluna aynen uygulamak hatalıdır. Olay, öğrenme ve zararın niteliğinin belirginleştiği tarihler ayrı kaydedilir. Başvurunun kuruma ulaştığını gösteren kayıt saklanır; süre yalnız dilekçenin yazıldığı tarihle güvenceye alınmış sayılmaz.

Komisyon incelemesi ve sulh süreci

Zarar tespit komisyonu olayla zarar arasındaki ilişkiyi ve miktarı araştırır; gerektiğinde belge ve bilirkişi incelemesi yapılabilir. Hazırlanan sulhname veya uyuşmazlık belgesinin kapsamı dikkatle okunur. Kabul edilen tutar, hangi kalemlerin karşılandığı ve kapsam dışı bırakılan talepler ayrılır. Her ara belge kesin ve yürütülmesi zorunlu işlem niteliğinde olmayabilir; dava konusu yapılacak işlem doğru belirlenir. Sulhün hangi haklara etkisi olduğu anlaşılmadan yalnız toplam tutar üzerinden karar verilmemelidir.

Manevi zarar ayrı mı değerlendirilir?

5233 sayılı Kanun’un maddi zarar düzenlemesi manevi tazminat sorununu tek başına çözmez. Danıştay içtihadında manevi zarar, genel hükümler ve sosyal risk yaklaşımı çerçevesinde ayrıca tartışılabilir. Her başvurucunun manevi etkisi ve hukuki koşulları ayrı değerlendirilir; gerçek kişiyle şirket aynı somut özelliklere sahip değildir. Maddi zararın komisyonca karşılanması manevi talebin her durumda yok olduğu anlamına gelmez. Buna karşılık aynı olayın farklı yollarla mükerrer giderimi ve önceki sulhün kapsamı ayrıca incelenmelidir.

Gerekli belgeler ve zarar hesabı

Kolluk veya olay tutanağı, mülkiyet kaydı, zarar fotoğrafları, fatura, sigorta bilgisi ve sağlık belgeleri hazırlanır. Malvarlığına ulaşamama iddiasında hangi taşınmaza hangi tarihler arasında neden erişilemediği gösterilir. Ticari kayıplarda gerçek faaliyet ve gelir belgeleri gerekir; varsayımsal kazanç doğrudan zarar sayılmaz. Başvuru ve komisyon yazışmaları tarih sırasıyla saklanır. Sigorta ödemesi varsa tutarı ve hangi zararı karşıladığı açıklanır. Şirket ve ortakların kişisel talepleri, mülkiyet ve zarar sahibi bakımından ayrılmalıdır.

Örnek: terör olayı nedeniyle işyeri hasarı

Bir işyerinin terör eylemi sırasında hasar gördüğünü düşünelim. Önce olayın 5233 kapsamına girip girmediği, başvuru süresi ve taşınır-taşınmaz zararları belirlenir. Sigorta şirketinin yaptığı ödeme aynı kaybı etkileyebilir fakat tazminat hesabı yalnız poliçe değerine indirgenmeyebilir. İşletmecinin manevi talebi ise ayrı koşullarla tartışılır. İdarenin olay öncesi somut ihmali ileri sürülüyorsa hizmet kusuru değerlendirmesi ayrıca yapılır. Olayın haberlerde yer alması kişisel zarar tutarını tek başına kanıtlamaz.

Doğrulanmış Danıştay kararı

Resmî UYAP1060063900 numaralı Danıştay metni, terör zararlarında önce hizmet kusurunun araştırılmasını; yoksa maddi talebin 5233, manevi talebin genel hükümler kapsamında değerlendirilmesini açıklar. Resmî1169109400 numaralı karar metni de komisyon işlemi, maddi hesap ve manevi istemin farklı incelemelerini gösterir. Bu kaynaklar her terör mağduruna aynı tutarda tazminat verilmesini gerektirmez. Kararlardaki olay ve talep türü korunarak, yalnız doğrulanan ilke aktarılmalıdır; görünmeyen esas-karar bilgisi üretilmemelidir.

Dava ve inceleme sınırları

Komisyonun kesin işlemine karşı kanuni koşullarla idari yargı yoluna gidilebilir. İşlemin niteliği, tebliği ve özel süreler somut dosyadan kontrol edilir. Hizmet kusuruna dayalı tam yargı talebinde farklı başvuru dayanağı bulunabilir. Aynı olayı farklı adlarla tekrar dava etmek yerine önceki kararların kapsamı ve derdestlik araştırılır. Mahkeme zarar kalemini ve sorumluluk nedenini açıkça belirlemelidir. Başvuruda maddi, manevi ve varsa kusura dayalı talepler ayrılır; yalnız sosyal risk yazmak usul ve ispat yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

Sık sorulan sorular