Arabuluculuk nedir?

Arabuluculuk ile yargısal kararın ayrımı

Arabulucu hakim gibi kimin haklı olduğuna karar vermez. Tarafların kendi çözümlerini geliştirmelerine yardımcı olur; anlaşmanın kapsamı tarafların iradesiyle belirlenir. Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan başvuru zorunlu olsa da anlaşmak zorunlu değildir. Son tutanak ile anlaşma belgesinin işlevleri ayrıdır. İmzalanacak belgenin uygulanabilirliği ve hangi talepleri kapsadığı, yalnız toplantıya katılmaktan farklı bir değerlendirme gerektirir.

Arabulucu ne yapar?

Arabulucu, tarafların birbirini dinlemesine, uyuşmazlık konularını belirlemesine ve uygulanabilir çözüm üzerinde görüşmesine yardımcı olur. Hakim gibi karar vermez; taraflardan birinin avukatı gibi yalnız onun çıkarını savunmaz. Anlaşmanın içeriği tarafların iradesine dayanır. Bu nedenle arabuluculuk başvurusu yapılması, karşı tarafın talebi kabul etmek zorunda olduğu anlamına gelmez.

Taraflar hukuki durumlarını ve seçeneklerini avukatlarıyla değerlendirebilir. Arabulucunun tarafsızlığı, tarafların ayrı hukuki danışmanlığa ihtiyaç duymayacağı anlamına gelmez. Özellikle taksit, tahliye, teminat veya haklardan vazgeçme içeren metinlerde her hükmün sonucunun anlaşılması gerekir.

Dava şartı ve ihtiyari süreç

Bazı uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. İşçi ve işveren alacağı ile tazminatı, işe iade ve kanunda belirtilen ticari, tüketici, kira ve diğer uyuşmazlıklarda kapsam ayrı düzenlemelerle belirlenir. Her kira veya her tüketici işlemi için aynı istisnasız kuralı kurmak doğru değildir.

İhtiyari arabuluculukta taraflar, arabuluculuğa elverişli bir uyuşmazlık için dava şartı olmasa da bu yöntemi seçebilir. Başvuru zorunluluğu ile anlaşma zorunluluğu farklıdır. Dava şartı kapsamında başvurmak gerekse bile taraf, istemediği anlaşmayı imzalamaya mecbur değildir. Uyuşmazlığın hangi kanuni kapsamda kaldığı başlangıçta kontrol edilmelidir.

Hangi konular elverişlidir?

Temel ölçüt, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlığı bulunmasıdır. Kamu düzeni, aile içi şiddet iddiası ve özel düzenlemeler elverişlilik değerlendirmesinde önemlidir. Ceza soruşturmasındaki uzlaştırma ile özel hukuk arabuluculuğu aynı süreç değildir. Benzer isimler belge ve görev karışıklığına yol açmamalıdır.

Bir dosyada birden fazla talep bulunabilir. Örneğin işçinin parasal alacağı ile sosyal güvenlik hizmetinin tespiti aynı serbest tasarruf alanında değildir. Dava açılması planlanan talepler ayrı başlıklara ayrılarak her biri için dava şartı ve taraflar incelenmelidir. Böylece anlaşmanın hangi ihtilafı kapattığı açık olur.

Başvuru ve temsil belgeleri

Başvuru öncesinde doğru kişi veya şirketin adı, iletişim bilgileri, uyuşmazlığın sebebi ve talep kalemleri belirlenir. Şirket adına katılan kişinin temsil yetkisi ve avukatın vekâletnamesindeki yetkiler kontrol edilir. Yanlış tarafla yürütülen görüşme, sonraki davada dava şartı tartışmasına yol açabilir.

Başvuru metninin çok genel olması da sorun yaratabilir. Talep dönemi, işyeri, sözleşme veya taşınmaz mümkün olduğu kadar somutlaştırılmalıdır. Buna karşılık görüşmede kullanılacak bütün stratejik belgelerin ayrım yapılmadan paylaşılması zorunlu değildir. Hangi bilginin hangi amaçla paylaşılacağı avukatla değerlendirilerek müzakere hazırlığı yapılabilir.

Gizlilik ve deliller

Arabuluculukta gizlilik ve görüşme sırasında ileri sürülen bazı beyanların sonraki süreçte delil olarak kullanılmaması hakkında kanuni kurallar vardır. Ancak bir belgenin önceden mevcut olmasıyla sırf arabuluculuk için hazırlanmış olması aynı değildir. Görüşmede gösterilen bütün belgelerin her koşulda dava dışı kaldığı varsayılmamalıdır.

Son tutanak, anlaşma belgesi ve görüşme notlarının işlevi farklıdır. Anlaşamama tutanağı, davada kimin haklı olduğuna ilişkin yargısal tespit değildir. Sadece görüşme yapıldığı için karşı tarafın borcu kabul ettiğini veya davanın kazanılacağını söylemek de doğru olmaz. Tutanakların içerik ve imza bakımından kontrol edilmesi gerekir.

Anlaşma nasıl uygulanabilir olur?

Ödeme yapılacaksa tutar, para birimi, vade, banka hesabı, taksit, faiz ve gecikme sonucu açık olmalıdır. Tahliye veya teslimde tarih, anahtar, eşya, depozito ve masraflar düzenlenebilir. Belirsiz ifadeler anlaşmadan sonra yeni uyuşmazlık çıkarabilir. “Bütün haklar ödendi” gibi geniş kayıtların hangi alacakları kapsadığı anlaşılmalıdır.

Anlaşma belgesinin ilam niteliği ve icra edilebilirlik şerhi konusu imzalayanlara, uyuşmazlık türüne ve özel hükümlere bağlıdır. Her imzalı metin otomatik olarak aynı icra gücüne sahip değildir. Tapu veya özel şekil gerektiren konularda ilgili düzenlemeler ayrıca uygulanır. Anlaşmanın kurulması kadar fiilen uygulanma aşaması da planlanmalıdır.

Anlaşamama, süre ve masraf

Anlaşma sağlanamaması halinde dava açma yolu koşullarıyla devam eder. Zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin arabuluculuk sırasındaki etkisi ilgili kanuna göre değerlendirilir. Özellikle işe iadede son tutanak sonrası iki haftalık dava süresi bulunduğu unutulmamalıdır. Genel alacak süreleriyle bütün uyuşmazlıklara aynı takvim uygulanamaz.

Arabuluculuk ücreti, avukatlık ücreti ve yargılama gideri farklı kalemlerdir. Ücret tarifesi ve dava şartı sürecindeki ödeme düzeni güncel resmi kaynakla kontrol edilir. İlk toplantıya katılmama sonuçları hakkında geçmiş yıllara ait metinler değişmiş olabilir; somut olayda güncel hüküm uygulanmalıdır. Görüşmeye gitmeden önce teklif, alt sınır, alternatif ve belgelerle hazırlık yapmak yararlıdır.

Müzakere hazırlığında seçenek tablosu

Görüşmeye yalnız istenen toplam tutarla gitmek yerine taleplerin dayanağını gösteren bir çalışma yapılabilir. Her kalem için belge, yaklaşık hesap, tartışmalı nokta ve uygulanabilir çözüm ayrı yazılır. Ödeme planı isteniyorsa vade ve tahsil ihtimali; teslim isteniyorsa teslimin nasıl ispatlanacağı değerlendirilir. Böylece görüşme soyut rakam pazarlığı olmaktan çıkar ve uygulanabilir maddelere dönüşür.

Örneğin kira uyuşmazlığında tahliye tarihi, kira borcu, depozito, abonelik ve anahtar teslimi aynı metinde düzenlenebilir. Bunlardan yalnız tahliye gününün yazılması, kalan borç ve depozitoda yeni tartışma yaratabilir. İş uyuşmazlığında ise ücret, izin, kıdem ve ihbarın ayrı gösterilmesi kapsamı açıklığa kavuşturur. Her alacağın tartışmalı veya kabul edilen kısmı bulunabilir; anlaşma bu ayrımı tarafların anlayabileceği biçimde yansıtmalıdır.

İmza öncesinde kapsam ve uygulama denetimi

Anlaşmanın tarafları ile borcu ifa edecek kişi aynı mı, şirket temsilcisi yetkili mi, ödeme hangi hesaba yapılacak ve son taksitte hangi belge verilecek soruları cevaplanmalıdır. Üçüncü kişinin edimini içeren bir hüküm, o kişinin bağlı olup olmadığı araştırılmadan yazılmamalıdır. Borcun güvenceye alınması isteniyorsa teminatın niteliği ve kurulma şekli ayrıca değerlendirilir. Sadece “teminat verilecektir” ifadesi uygulama belirsizliğini gidermeyebilir.

Anlaşmada vergi, harç veya tapu işlemi gibi ek adımlar bulunabilir. Bu adımların kimin tarafından ve ne zaman yapılacağı açıklaştırılmalıdır. Şarta bağlı ödeme, taksitlerden birinin gecikmesi veya teslimin gerçekleşmemesi halinde sonuçların anlaşılır olması önemlidir. Metnin taraflarca okunmuş olması, içeriğin kendiliğinden uygulanabilir olduğunu göstermez. Kanuna aykırı veya belirsiz hüküm konusunda arabuluculuk belgesi başlığı tek başına çözüm sağlamaz. İcra edilebilirlik ve özel şekil hükümleri bu nedenle son kontrolde ayrı başlık olarak ele alınır.

Belge türlerinin farklı işlevleri

Bir uyuşmazlığın kısmen çözülmesi mümkündür; böyle bir durumda anlaşmaya varılan konular ile çözülemeyen taleplerin sınırı açık yazılmalıdır. Örneğin borcun tutarı kabul edilip ödeme takviminde anlaşılamayabilir veya belirli alacaklar tasfiye edilirken başka dönemler açık kalabilir. Sonraki davada hangi konunun devam ettiği bu açıklığa bağlı olabilir. Tutanakta kullanılan genel ifadelerle anlaşma belgesindeki ayrıntılar çelişmemelidir. İmza öncesi tarih, taraf adı, temsil ve ekler kontrol edilir. Görüşme sonunda her tarafın hangi belgenin imzalı örneğini aldığı da belirlenmelidir.

Anlaşmada dava veya icra dosyasından söz ediliyorsa numara ve ilgili merci tam yazılmalıdır. Dosyayı sona erdirme işleminin kimin tarafından yapılacağı ve masrafların kime ait olacağı açıklanır. Henüz açılmamış bir dava için verilen taahhütle mevcut dosyadan vazgeçme aynı işlem değildir. Bu farklılık, anlaşmanın kapsamı ve uygulanması bakımından önemlidir.

Sık sorulan sorular