Kıdem tazminatı nedir?

Kıdem hakkı ile kıdem tutarı ayrı sorulardır

Kıdem tazminatında önce hak kazanma koşulları, sonra hesap unsurları incelenir. Bir yılı tamamlayan her işçi her ayrılışta otomatik ödeme alamaz. Haklı fesih, işveren feshi ve kanundaki diğer sona erme halleri farklı değerlendirilir. Çalışanın son net maaşı tek başına tazminat tutarı değildir; çalışma süresi, hesapta dikkate alınan ücret ve tavan da sonuç üzerinde etkilidir.

Kıdemin hukuki anlamı

Kıdem tazminatı, her işten ayrılmada otomatik doğan bir ödeme değildir. 1475 sayılı İş Kanununun yürürlükteki 14. maddesi, işçinin çalışma süresini ve sözleşmenin sona erme biçimini birlikte değerlendirir. Aynı işverene bağlı en az bir yıllık çalışma temel eşiktir; ancak bir yılın dolması tek başına yeterli olmaz. İşçinin tabi olduğu kanun, gerçek işveren ve ayrılış sebebi belirlenmeden yalnız maaş üzerinden kesin alacak söylenemez.

Bu tazminat, işsizlik ödeneği ve ihbar tazminatından ayrıdır. Kişinin işsizlik ödeneği alması, kıdem hesabının doğru olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde SGK çıkış kodu önemli bir kayıt olmakla birlikte gerçek fesih nedenini tartışmasız biçimde belirleyen mahkeme kararı değildir.

Hangi sona erme halleri önemlidir?

İşverenin kanunda kıdem hakkını kaldıran nedenler dışında yaptığı fesih, işçinin haklı nedenle feshi, askerlik ve kanundaki emeklilik koşulları hak kazanma değerlendirmesinde gündeme gelir. Kadın işçinin evlenmesinden itibaren kanuni sürede ayrılması ve işçinin ölümü de ayrı düzenlemelere tabidir. Her başlıkta başvuru belgesi, tarih ve beyan içeriği incelenmelidir.

Sadece daha iyi iş bulmak veya işyerinden memnun olmamak, olağan istifayı kendiliğinden haklı feshe dönüştürmez. Ücretin ödenmemesi gibi bir iddia varsa bordro, banka hareketleri, yazışmalar ve fesih açıklaması birlikte değerlendirilir. Genel bir istifa dilekçesi ile sonradan ileri sürülen neden arasındaki çelişki, ispat tartışması yaratabilir.

Çalışma süresi nasıl belirlenir?

İşe giriş ve çıkış tarihleri, aynı işverenin farklı işyerleri, işyeri devri ve kesintili çalışma dönemleri ayrı incelenir. Her SGK çıkışı gerçek bir kıdem tasfiyesi değildir; önceki ödemenin hangi dönemi kapsadığına bakılır. Farklı şirketlerde çalışılmış olması da tek başına dönemleri birleştirmez. Asıl işveren ve alt işveren ilişkisi, şirketler arası geçiş ve fiili çalışma örgütlenmesi somut belgeler gerektirir.

Ücretsiz izin, askı ve başka özel dönemlerin kıdeme etkisi aynı değildir. Emeklilik için kabul edilen prim günü ile kıdem tazminatına esas çalışma süresi birbirinin yerine konulmamalıdır. Takvim tablosu hazırlanırken her kesintinin nedeni ayrı sütunda gösterilmesi hataları görünür kılar.

Giydirilmiş brüt ücret ve tavan

Hesapta temel ücret yanında süreklilik gösteren, para veya para ile ölçülebilen sözleşmesel menfaatler gündeme gelebilir. Düzenli yemek, yol, prim ve ikramiyenin niteliği ayrıca araştırılır. Elden ödeme iddiası varsa işçinin söylediği rakamın hangi objektif kayıtlarla desteklendiği önemlidir. Tek bir banka transferi bütün ücret bileşenlerini göstermeyebilir.

Her tam yıl için otuz günlük ücret esası ve artan süreye orantılı hesap kullanılır. Kanuni tavan, fesih tarihindeki dönem üzerinden kontrol edilir. İnternetteki hesaplama aracının bugünkü tavanı eski bir feshe uygulaması sonucu değiştirebilir. Brüt alacak, yasal kesinti ve net ödeme ayrı gösterilmeli; kıdem ile diğer alacaklar tek toplamda eritilmemelidir.

Başvuru ve ispat dosyası

İş sözleşmesi, fesih bildirimi, hizmet dökümü, bordrolar, ücret hesap pusulaları, banka kayıtları ve yan hak belgeleri başlangıç dosyasını oluşturur. İşçinin elindeki belgelerin yanında işveren kayıtlarının mahkemece istenmesi de gündeme gelebilir. Tanığın hangi dönemde ve hangi işyerinde çalıştığı, ücret veya fesih hakkında doğrudan ne bildiği açıklanmalıdır.

İşçi ve işveren alacağı ile tazminatında dava öncesi arabuluculuk dava şartıdır. Başvuruda işverenin doğru ticaret unvanı, talep edilen alacak türleri ve dönemler açıklaştırılır. Anlaşamama halinde son tutanak ve davanın kapsamı birlikte kontrol edilir. Arabuluculuk görüşmesindeki teklif, alacağın mahkemece kesin kabul edildiği anlamına gelmez.

Ödeme, ibra ve uyuşmazlık

Ödemenin açıklaması, hangi döneme ait olduğu ve banka kaydı önemlidir. Kısmi ödeme yapıldığında kalan tutarın ne olduğu ayrı hesaplanır. İbraname başlıklı her belge geçerli ibra oluşturmaz; Türk Borçlar Kanunundaki zaman, açıklık ve banka ödemesine ilişkin koşullar somut olaya uygulanır. Belgenin imzalanmış olması bütün tartışmayı kendiliğinden bitirmez.

Zamanaşımı, muacceliyet, geçiş hükümleri ve arabuluculuk süresinin etkisi birlikte incelenir. Eski tarihli alacakta yalnız güncel genel süreyi kullanmak yanıltıcıdır. Faiz türü ve başlangıcı da ödeme vadesi, fesih ve talep özelliklerine göre ayrı talep kalemi olarak ele alınmalıdır.

Örnek değerlendirme ve kontrol listesi

Örneğin aynı ücretle çalışan iki işçiden biri olağan istifa etmiş, diğeri belgelenebilen ücret ödenmemesi nedeniyle sözleşmesini haklı olarak feshetmiş olabilir. Çalışma süreleri eşit olsa da kıdem sonucu aynı olmayabilir. Bu örnek gerçek bir dosya veya sonuç vaadi değildir; önce hak kazanma, sonra hesap yapılması gerektiğini gösterir.

Görüşmeye hazırlık için çalışma başlangıcı ve bitişini, ayrılışın nasıl bildirildiğini, son temel ücreti ve düzenli yan hakları yazın. Daha önce alınan ödemeleri tarihleriyle ekleyin. Yalnız hesaplama sonucunu götürmek yerine hesabın dayandığı belgeleri sunmak, uyuşmazlığın hangi noktada bulunduğunu hızlı biçimde belirlemeye yardımcı olur.

Kıdem hesabında belge karşılaştırması

Ücret bordrosu ile banka kaydını karşılaştırırken aynı ayı ve aynı ödeme kalemini eşleştirmek gerekir. Bankaya yatan tutarın içinde avans, masraf iadesi veya önceki aya ait ek ödeme bulunabilir. Düzenli yemek yardımının bordroda görünmemesi, hiç verilmediğini tek başına kanıtlamaz; kart yüklemeleri veya işyeri uygulaması araştırılabilir. Buna karşılık bir defalık hediye veya belgelenemeyen tahmini ödeme, otomatik olarak düzenli ücret unsuruna eklenmemelidir.

Çalışma süresi tablosunda önceki işyeri unvanı, devir tarihi ve önceki tazminat ödemeleri ayrı tutulmalıdır. İşçi bir işyerinden diğerine aynı işverenin organizasyonu içinde geçmişse bu olay, tamamen bağımsız başka işverende yeni işe başlamayla aynı değildir. İşverenler arasındaki ilişkiye ilişkin belgeler incelenmeden sadece SGK sicil numarası değiştiği için bütün kıdemin sıfırlandığı sonucu çıkarılamaz. Öte yandan ortak şirket yöneticisi bulunması da her dosyada sürelerin zorunlu birleşeceğini göstermez.

Talep ve karşı teklif nasıl okunur?

Arabuluculuk teklifinde kıdem, ihbar, yıllık izin ve ücret tek rakam olarak sunulmuş olabilir. Bu rakamın her kaleme nasıl dağıldığının açıklanması, ödeme ile vazgeçilen hakkın anlaşılması bakımından yararlıdır. Taksit teklifinde vade, gecikme, teminat ve kalan alacağın durumu açıklaştırılır. Sadece toplam tutara bakmak, ödeme zamanı veya tahsil ihtimalini gözden kaçırabilir. Anlaşma belgesinin hangi dönemleri kapattığı da değerlendirilmelidir.

Karşı tarafın hesap hatası iddiası varsa farklılığın kaynağı belirlenir: hak kazanma, süre, ücret bileşeni, tavan veya önceki ödeme. Bu başlıkları tek tek karşılaştırmak, uyuşmazlığın gerçekten parasal bir fark mı yoksa hukuki neden tartışması mı olduğunu gösterir. Belgelendirilmiş hesap ile yaklaşık hesap açıkça ayrılır. Başlangıçta tahmini olan bir rakamı kesin mahkeme sonucu gibi sunmak doğru değildir. Bilirkişi incelemesinde de hesabın varsayımları ve dayanakları denetlenebilir olmalıdır.

Hak kazanma ile hesabı ayırın

Kıdem için hazırlanacak dosyada iddia edilen olay ile mevcut belge arasında bağ kurulmalıdır. Örneğin ödenmeyen ücret haklı fesih sebebi olarak ileri sürülüyorsa hangi ayın ne kadar eksik kaldığı gösterilir. Sadece bütün ücretlerin ödenmediğini söylemek yerine banka ve bordro farkı açıklanır. İşveren ödeme yapıldığını ileri sürüyorsa dekont ve hesap pusulası karşılaştırılır. Böylece hesap tartışması, fesih nedenine ilişkin tartışmadan ayrı görülebilir.

Sık sorulan sorular