Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedir?

Kavram hangi soruya cevap verir?

Evlilikte zaman zaman yaşanan uyuşmazlık ile ortak hayatı sürdürülemez kılan bozulma aynı değildir. Temelinden sarsılma, ilişkinin evlilikten beklenen birlikte yaşam ve dayanışma işlevini ciddi ölçüde yitirmesini anlatır. Ekonomik baskı, sürekli aşağılama, güveni zedeleyen davranışlar veya aile ilişkilerindeki ağır müdahaleler bu çerçevede tartışılabilir. Ancak tek bir davranış etiketi kullanılarak her evlilik için aynı sonuca varılamaz; olayın bağlamı belirleyicidir.

TMK 166/1’in iki temel unsuru

İlk unsur evlilik birliğinin gerçekten sarsılmasıdır; ikinci unsur ortak hayatı sürdürmenin eşlerden beklenememesidir. Dilekçe bu iki bağlantıyı kurmalıdır. Örneğin sürekli borçlanma iddiasında yalnız borç tutarını yazmak yerine ailenin zorunlu giderlerinin nasıl karşılanamadığı, hangi konuşmaların yapıldığı ve davranışın sürekliliği açıklanır. Böylece mahkeme soyut hoşnutsuzluk yerine evliliğe somut etkisi olan vakıaları değerlendirebilir.

Kusur ile sarsılma arasındaki ilişki

Genel boşanma sebebinde kusur, hem itirazın etkisi hem de tazminat ve nafaka gibi sonuçlar bakımından önem taşır. TMK 166/2, davacının kusurunun daha ağır olduğu durumda davalının itiraz hakkını düzenler; itirazın hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olması ve birlik bakımından korunacak yararın kalmaması istisnası da aynı hükümde yer alır. Bu yüzden 'kim önce dava açarsa kazanır' yaklaşımı hukuken isabetli değildir.

Yakın kavramlarla karşılaştırma

Tek olay mı olaylar bütünü mü?

Bazı ağır olaylar tek başına ortak hayatı etkileyebilir; başka dosyalarda birçok davranışın zaman içindeki birleşimi önemlidir. Eşin bir gün geç gelmesi ile sürekli haber vermeden günlerce kaybolması farklıdır. Aynı şekilde fikir ayrılığı ile sistematik küçümseme birbirinden ayrılmalıdır. Olayların sırası, barışma girişimleri ve sonrasında ilişkinin nasıl sürdüğü anlatılmadan, yalnız olumsuz sözcüklerden oluşan uzun bir liste güçlü bir açıklama sayılmaz.

Özel boşanma nedenlerinden farkı

Zina veya terk için kanunda özel koşullar bulunur. Genel sebep, bu koşulları değiştiren bir kestirme olarak kullanılmamalıdır; ancak bir olay özel nedeni karşılamasa bile genel sebep bakımından farklı değerlendirmeye konu olabilir. Örneğin zina düzeyinde kanıtlanamayan güven sarsıcı mesajların evliliğe etkisi ayrıca tartışılabilir. İleri sürülen vakıaların hangi taleple ve hangi hukuki nedenle ilişkilendirildiği açık olmalıdır; hukuki nitelendirme ile olay ispatı birbirine karıştırılmaz.

İspatın somutlaştırılması

Tanık adı vermek tek başına yeterli bir hazırlık değildir. Tanığın hangi olayı gördüğü veya doğrudan duyduğu belirlenmelidir. Aile bütçesine ilişkin iddiada banka hareketleri, şiddet iddiasında sağlık ve kolluk kayıtları, iletişim davranışında hukuka uygun mesaj kayıtları kullanılabilir. HMK 190’daki ispat yükü ile HMK 189/2’deki hukuka aykırı delil yasağı birlikte gözetilir. Başkasından duyulan söylenti, doğrudan gözleme dayanan anlatımla aynı ağırlıkta kabul edilmez.

Anlaşmalı ve fiilî ayrılık görünümleri

TMK 166’nın fıkraları farklı yollar içerir. Üçüncü fıkrada en az bir yıllık evlilik ve hâkim denetimli anlaşma; dördüncü fıkrada önceki ret kararının kesinleşmesinden sonra bir yıl ve ortak hayatın yeniden kurulamaması aranır. Bunlar birinci fıkradaki olay ve çekilmezlik değerlendirmesiyle aynı koşullar değildir. Özellikle eski üç yıllık bekleme bilgisi güncel hükümle karıştırılmamalıdır; AYM’nin 2026 tarihli kararı güncel bir yıllık düzenlemeye ilişkindir.

Temsili olay ve karşı örnek

Eşlerden birinin diğerinin çalışmasını sürekli engellemesi, gelirine el koyması ve bunu tehditlerle sürdürmesi, tek başına 'para konusunda anlaşmazlık' diye hafife alınamaz. Buna karşılık ortak bütçe için farklı tasarruf tercihleri bulunması, baskı veya ciddi bozulma olmadan otomatik boşanma nedeni sayılmaz. Değerlendirme cinsiyete göre değişen kalıp yargılara değil, davranışın somut niteliğine ve ortak hayata etkisine dayanmalıdır.

İlk değerlendirmede kontrol edilecekler

Evlenme ve ayrılık tarihleri, son birlikte yaşam dönemi, iddiaların zaman çizelgesi, önceki davalar ve olası barışmalar ayrı ayrı yazılmalıdır. Çocukların durumu kusur tartışmasından bağımsız olarak üstün yarar çerçevesinde incelenir. Geçici nafaka ve barınma gereksinimi varsa bunlar nihai boşanma nedeninin ispatından ayrı bir ihtiyaç başlığında açıklanır. Ana süreç rehberiyle birlikte okunması, kavramı başvuru tekniğiyle karıştırmadan doğru dosya hazırlığı sağlar.

Davranışın evliliğe etkisini anlatmak

Bir davranışın gerçekleştiğini söylemekle onun ortak hayata etkisini açıklamak iki ayrı adımdır. Örneğin eşin sürekli tek başına harcama yaptığını ileri süren kişi, bu durumun hangi zorunlu giderleri karşılıksız bıraktığını ve ortak karar mekanizmasını nasıl etkilediğini somutlaştırabilir. Tek seferlik yanlış kararla sistematik ekonomik kontrol aynı değildir. Buna karşılık yalnız borcun yüksek olması da diğer eşin kusurunu otomatik kanıtlamaz; ortak yatırım veya zorunlu sağlık gideri bulunabilir. Olayın öncesi, tarafların bilgisi, sonrasındaki tutum ve tekrarın niteliği birlikte açıklanmalıdır. Böylece kanundaki çekilmezlik ölçütü, kişisel hoşnutsuzlukla veya sonuçtan geriye yürüyen varsayımlarla karıştırılmadan tartışılabilir.

Sık sorulan sorular