İş Kanunu Çalışma Saatleri: 45 Saat, Ara Dinlenmesi ve Fazla Mesai

Haftalık 45 saat ne anlama gelir?

4857 sayılı İş Kanunu m.63 kapsamında genel haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Sözleşmeyle daha kısa süre kararlaştırılabilir. Haftada altı gün çalışılan ve sürenin eşit dağıtıldığı bir düzende günlük net çalışma 7,5 saattir; beş güne eşit dağıtılmış 45 saat ise günlük dokuz saat eder. Bunlar genel hesap örnekleridir; her sektörün çalışma düzenini kendiliğinden belirlemez.

İşyerinin kapısını sabah açıp akşam kapatmakla geçen saatlerin tamamı her işçi için çalışma değildir. İşçinin işe başladığı ve işini bıraktığı saatler, görev gereği hazır beklediği dönemler ve mola imkânı ayrı kaydedilmelidir. İşverenin talimatıyla işyerinde hazır bekleme, her durumda serbestçe kullanılan öğle arasına benzetilemez. Kısmi süreli çalışma, vardiya, yer altı işi ve genç işçilik ayrıca değerlendirilir.

Günlük sınır ve gece çalışması

Haftalık toplam 45 saati aşmasa bile günlük dağıtım kanuni sınırları gözetmelidir. Genel günlük üst sınır 11 saattir. Gece çalışmasında m.69 kapsamında özel sınır ve kanunda sayılan sektörlere ilişkin istisnalar vardır; turizm, özel güvenlik ve sağlık gibi alanlarda işçinin yazılı onayıyla uygulanabilen istisnaları bütün gece çalışanlarına genellemek doğru olmaz.

Örneğin üç gün çok uzun çalıştırılıp kalan günlerde iş verilmemesi yalnız haftalık toplam düşük olduğu için hukuka uygun sayılmaz. Günlük sınırların aşılması, gece döneminin tespiti ve dinlenme aralıkları ayrıca kontrol edilir. Vardiya teslimi veya işe hazırlık sürelerinin niteliği, işçinin işverenin emrinde bulunup bulunmadığıyla değerlendirilmelidir. Çalışanın kendi tercihiyle erken gelmesi ile zorunlu hazırlık farklıdır.

Ara dinlenmesi ne zaman düşülür?

İş Kanunu m.68'de dört saat veya daha kısa çalışma için en az 15 dakika, dört saatten fazla ve 7,5 saate kadar çalışma için en az yarım saat, 7,5 saatten fazla çalışma için en az bir saat ara dinlenmesi düzenlenir. Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz; ancak gerçekten dinlenme olarak kullanılabilmelidir.

09.00–19.00 arasında işyerinde bulunan ve bir saat gerçek ara dinlenmesi kullanan işçinin net çalışma süresi dokuz saattir. Aynı zaman aralığında molada müşteriye hizmet vermeye veya telefona cevap vermeye devam ediyorsa kâğıtta yazılı bir saatlik aranın fiilen kullanılıp kullanılmadığı tartışılır. Her dosyada otomatik aynı mola indirimi yapılması yerine işin niteliği ve kayıtlar incelenir.

Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma

İş Kanunu m.41 kapsamında haftalık 45 saati aşan çalışma genel olarak fazla çalışma niteliğindedir; saat ücreti yüzde 50 artırımlı hesaplanır. Sözleşmede haftalık 40 saat kararlaştırılmışsa 40–45 saat arasındaki çalışma, fazla sürelerle çalışma olup genel olarak yüzde 25 artırımlı ücretlendirilir. Böylece sözleşme süresiyle kanuni eşik ayrı tutulur.

Aylık brüt ücret üzerinden basit saat ücretinin bulunmasında uygulamada 225 saat paydası kullanılır. Bunun üzerine ilgili artırım oranı uygulanır. Ancak ücretin hangi ödemeleri içerdiği, fazla mesainin ücrete dahil olduğu iddiası, bordroda yapılan tahakkuklar ve gerçekten ödenen tutarlar ayrıca değerlendirilmelidir. Site hesaplama aracı tutar senaryosu üretir; çalışmanın ispatını kendiliğinden sağlamaz.

Denkleştirme ve onay

Denkleştirme, şartları varsa bazı haftalardaki uzun çalışmanın başka haftalardaki kısa çalışmayla değerlendirilmesine imkân verir. Bunun varlığı ve kanuni dönemi belgelenmeden her fazla çalışma talebi “sonraki hafta izin verdik” denilerek ortadan kaldırılamaz. Günlük sınırlar, gece çalışması ve dinlenme kuralları denkleştirmeden ayrı korunur.

Fazla çalışma onayı, yıllık sınır, serbest zaman kullanımı ve onayın geri alınmasına ilişkin mevzuat birlikte değerlendirilir. İşçinin fazla çalışmaya rıza göstermesi, yaptığı çalışmanın ücretinden vazgeçtiği anlamına gelmez. Acil ve zorunlu nedenlerle çalışma ile olağan fazla çalışma aynı başlık altında gelişigüzel değerlendirilmemelidir. İşveren kayıtlarında kullanılan “esnek çalışma” ifadesi tek başına kanuni bir istisna yaratmaz.

Çalışma saatleri nasıl ispatlanır?

Puantaj, vardiya çizelgesi, kartlı geçiş kaydı, işin yürütüldüğü elektronik sistemler, görev mesajları, bordrolar ve banka ödemeleri beraber incelenir. Tanığın hangi tarihlerde aynı işyerinde çalıştığı önemlidir. İşyerini yalnız ziyaret eden bir kişinin bütün yıllara ilişkin anlatımı ile aynı vardiyada çalışan kişinin bilgisi aynı ağırlıkta değildir.

İşçi, her hafta için giriş, çıkış, mola, tatil ve ödeme bilgisini mümkün olduğunca ayırmalıdır. Aynı saatler için fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil taleplerinin nasıl kesiştiği hesap raporunda açıklanmalıdır. İmzalı bordroda ihtirazi kayıt bulunup bulunmadığı ve banka ödemesiyle ilişkisi ayrıca incelenir. Delillerin hukuka uygun elde edilmesi gerekir; başka kişilerin hesaplarına izinsiz girilerek kayıt toplamak uygun bir ispat yöntemi değildir.

Başvuru, süre ve mahkeme

Ücret ve fazla çalışma alacaklarında dava şartı arabuluculuk kapsamında başvuru gerekebilir. Arabuluculukta dönemler, alacak türleri ve ödemeler somutlaştırılmalıdır. Anlaşma sağlanmazsa uyuşmazlık iş mahkemesinde incelenir. İş mahkemesi bulunmayan yerde görevlendirilmiş mahkeme durumu ayrıca kontrol edilir. Yetki için davalı yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer ve özel hükümler dikkate alınır.

Ücret niteliğindeki alacaklarda zamanaşımı genel olarak beş yıldır; her ödeme döneminin muacceliyeti ve süreyi durduran ya da kesen işlemler önem taşır. Fesih ve işe iade süreleriyle karıştırılmamalıdır. “Mesaiyi bir gün sonra söyledim, hakkım bitti” şeklinde genel bir sonuç yoktur; buna karşılık arabuluculuk veya dava için belgeleri beklerken süreleri ihmal etmek hak kaybına yol açabilir.

Hesap raporunu kontrol etme

Önce iş sözleşmesindeki haftalık süre belirlenir. Ardından her dönemdeki ücret, net çalışma süresi, bordro tahakkuku ve ödeme listelenir. Sözleşmede 40 saat olan bir dönemle 45 saat olan dönem aynı oranla hesaplanmaz. Brüt hesap, yasal kesintiler ve net ödeme ayrı gösterilir; yapılmış ödeme ikinci kez istenmez.

Örnek olarak haftalık net 48 saat çalışan ve sözleşmesi 45 saat olan kişi için ilk hareket noktası üç saat fazla çalışmadır. Buna karşılık sözleşmesi 40 saat olan kişinin aynı haftası, beş saat fazla sürelerle çalışma ve üç saat fazla çalışma olarak ayrıştırılır. Günlük veya gece sınırı aşımı bulunuyorsa bu basit haftalık örnek yeterli olmaz. Raporun varsayımları dosyada açıklanmalıdır.

Çalışma süresiyle izin ve ücretin birlikte değerlendirilmesi

Bir işçinin bir hafta raporlu, ertesi hafta yıllık izinde, sonraki hafta normal vardiyada olması halinde bütün ay için tek bir günlük çalışma varsayımı kurulamaz. Rapor ve izin, ücret veya hafta tatiline hak kazanma bakımından kanunda farklı sonuçlar yaratabilir; fiilen fazla çalışma yapılan saatler ise ayrı belirlenir. Hesap raporu hangi günlerin gerçekten çalışıldığını ve hangi günlerin başka nedenle ücretlendirildiğini açıklamalıdır. İşçinin ay içindeki çalışma düzeni değişmişse değişiklik tarihi ayrıca gösterilir.

İşyeri kayıtları eksikse tanık bilgisinin hangi dönem için kullanılabildiği belirlenir. Örneğin yalnız son altı ay birlikte çalışan bir tanık, önceki beş yılın vardiyasını doğrudan görmemiş olabilir. Bu durum bütün talebin otomatik reddi anlamına gelmez; diğer belgeler ve iddianın ispat yöntemi değerlendirilir. İşveren kayıtlarının tutarlılığı, işin yürütülüşü ve puantaj imzaları dosya bazında incelenir.

Araçtan alınan hesapla mahkemede kullanılacak hesap raporu karşılaştırılırken aynı brüt ücret, dönem ve saatlerin kullanılıp kullanılmadığına bakılır. Serbest zaman kullanıldığı iddiası varsa bunun tarihleri ve fazla çalışmanın hangi kısmına karşılık geldiği açıklanır. İzin veya tatil süresinin ücret alacağından düşülmesi için hukuki neden belirtilmelidir. Böylece yalnız toplam tutar karşılaştırması yerine hesabın hangi girdide ayrıştığı görülebilir.

Sık sorulan sorular

Dayanak ve kaynaklar

• 4857 İş Kanunu — ÇSGB
• Kanun 7036

İlgili rehberler

• Fazla mesai hesabı
• Hafta tatili
• İş Kanunu metni