Kamu külfetleri karşısında eşitlik nedir?

Kamu yararının yükü nasıl paylaşılır?

Bir yol, kavşak veya başka kamu yatırımı geniş kesimlere yarar sağlarken belirli taşınmazda ağır değer kaybına yol açabilir. İlke, kamusal yararın karşılığındaki bu özel yükün neden yalnız o kişi üzerinde kaldığını sorgular. Anayasa’nın eşitlik, mülkiyet ve idarenin sorumluluğu güvenceleriyle birlikte değerlendirilir. Herkesin aynı tutarda vergi veya aynı düzeyde rahatsızlık taşıması gerektiği anlamına gelmez. İnceleme belirli faaliyet nedeniyle bozulan bireysel-kamusal dengeye yönelir; genel ekonomik değişimler bu bağ kurulmadan idareye yüklenmez.

Fedakârlığın denkleştirilmesi neyi anlatır?

Toplum yararına yürütülen faaliyet hukuka uygun olsa bile bazı kişilere özel ve olağan dışı külfet yükleyebilir. Bu yükün uygun giderimle paylaşılması fedakârlığın denkleştirilmesidir. Yatırımın mutlaka durdurulması veya bütün taşınmazın satın alınması gerektiği sonucu çıkmaz. Zararın niteliği ve uygun giderim yöntemi ayrıca belirlenir. İdarenin kusuru bulunmaması bu ilkenin değerlendirilmesini tek başına engellemez; ancak gerçek zarar ve kamu faaliyetiyle bağlantı yine kanıtlanır. Sırf kamu yatırımı yakında diye tazminat varsayılmaz.

Risk hizmet kusuru ve denkleştirme farkı

Hizmet kusurunda yanlış, eksik veya geç işleyen hizmet araştırılır. Risk ilkesinde tehlikeli faaliyet ya da aracın bünyesindeki tehlikenin gerçekleşmesi önem taşır. Denkleştirmede faaliyetin mutlaka riskli olması gerekmez; hukuka uygun kamu hizmetinin belirli kişiye yüklediği özel külfet esas alınır. Sosyal riskin terör zararları alanındaki özel rejimi de farklıdır. Aynı olayda alternatif dayanaklar tartışılabilir fakat her ilkenin olgusal koşulu açıklanmalıdır. Bütün zararları kusursuz sorumluluk başlığıyla eşitlemek gerçek uyuşmazlığı yeterince açıklamaz.

Özel ve olağan dışı zarar koşulu

Zararın toplumun veya ilgili çevrenin genel olarak katlandığı olağan yükü aşması gerekir. Belirli kişinin durumunun neden farklı olduğu somutlaştırılır. Taşınmazın kullanımında ciddi azalma, erişim sorunu veya teknik olarak doğrulanan değer kaybı bu bakımdan incelenebilir. Her geçici gürültü, manzara değişimi ya da satış beklentisinin azalması aynı seviyede kabul edilmez. Süre, yoğunluk ve kişisel etki birlikte değerlendirilir. Karşılaştırma yalnız sahibinin öznel değerlendirmesine değil mülkün gerçek niteliği ve piyasa verilerine dayanmalıdır.

Hukuka uygunluk tazminatı tamamen dışlar mı?

İmar planının veya kamu projesinin hukuka uygun olması, onun bütün zararlı etkilerinin ücretsiz katlanılması gereken yük olduğu anlamına gelmez. İptal talebiyle zarar giderimi talebi farklı hukuki hedeflerdir. Projenin iptalini gerektirmeyen bir durumda orantısız kişisel zararın karşılanması tartışılabilir. Buna karşılık hukuka aykırılık veya somut ihmal varsa hizmet kusuru ayrıca ele alınır. Başvuruda yalnız yatırım yanlış denilmesi yerine hangi etkinin kişinin hakkına ne ölçüde yük bindirdiği ve nasıl giderilmesinin istendiği açıklanmalıdır.

Nedensellik ve zarar hesabı

Kayıp, kamu faaliyetinin doğal sonucu olarak ortaya konulmalıdır. Genel piyasa düşüşü, taşınmazın önceden mevcut eksikliği veya üçüncü kişinin bağımsız davranışı aynı kaleme eklenmemelidir. Önceki ve sonraki durum karşılaştırılır; imar hakkı, fiilî kullanım, erişim ve çevresel etki ayrıştırılır. Bilirkişi teknik değerlendirme ve tutar hesabında yardımcıdır, hukuki sorumluluğu mahkeme belirler. Raporun yalnız bir yüzde vermesi yeterli olmayabilir; oranı hangi verilerle çıkardığı ve alternatif nedenleri nasıl ayırdığı açıklanmalıdır. Aynı zarar farklı adlarla iki kez istenmemelidir.

Başvuru şartları ve süre ayrımı

Zarar idari işlemden doğuyorsa İYUK12’deki dava seçenekleri, idari eylemden doğuyorsa İYUK13’teki ön başvuru düzeni değerlendirilir. Eylem zararında genel çerçeve öğrenmeden bir yıl ve her hâlde eylemden beş yıl içinde idareye başvurudur. Ret veya otuz günlük cevapsızlık sonrasında dava süresi ayrıca hesaplanır. Özel kanun, görev ayrımı ve zararın sonradan belirginleşmesi gibi durumlar incelenmeden tek takvim uygulanmaz. Yatırımın bitiş tarihiyle zararın öğrenildiği tarih her dosyada aynı olmayabilir; tarihler belgeyle gösterilmelidir.

Gerekli belgeler ve teknik hazırlık

Tapu ve mülkiyet payları, proje veya plan bilgisi, işlem ve tebligatlar, eski-yeni fotoğraflar, erişim planı ve değerleme verileri hazırlanır. Gürültü veya titreşim iddiasında ölçüm ve teknik rapor yararlı olabilir. Ticari kayıpta gerçek gelir belgeleriyle genel piyasa etkisi ayrılır. İdareye yapılan başvuru ve cevap saklanır. Birden fazla malik varsa her birinin payı ve talebi açıklanır. Proje alanında bulunma tek başına zararın miktarını kanıtlamaz; kişinin mülkünün nasıl etkilendiğini gösteren somut karşılaştırma gereklidir.

Örnek: viyadük nedeniyle değer kaybı

Konutun yanına yapılan viyadük ulaşımı kolaylaştırırken o konutta sürekli gürültü ve ölçülebilir değer kaybına yol açabilir. Konutun tümüyle kullanılamaz olması tek olası zarar biçimi değildir; ancak komşuluk ve değer etkisi teknik olarak araştırılır. Gürültü önlemleri, yapının önceki durumu ve başka nedenler değerlendirilir. Örnek, her yol komşusuna aynı yüzde ödeme yapılacağı anlamına gelmez. Talep taşınmazın tamamının rayiç bedeliyle otomatik eşitlenmez; kanıtlanan zarar ve uygun giderim esas alınır. Varsayımsal oranlar gerçek mahkeme tarifesi gibi sunulmamalıdır.

Doğrulanmış karar: Ali Galip Çetiner ve diğerleri

AYM, 16.3.2022 tarihli 2019/25419 başvurusunda komşu otoyol nedeniyle zararın karşılanmamasını mülkiyet hakkı yönünden incelemiş ve ihlal kararı vermiştir. Hukuka uygunluk, kişiye aşırı külfet yüklenip yüklenmediğini incelemeyi gereksiz kılmamıştır. Teknik değer kaybının uzmanlık boyutu da önem taşımıştır. Karar her başvurucu için sabit tazminat oranı belirlemez; somut teknik etki ve yargısal değerlendirme esastır. Bu nedenle rapora itiraz, yöntem ve veriler üzerinden kurulmalı; yalnız projenin kamu yararına olduğu açıklamasıyla kişisel zarar tartışması kapatılmamalıdır.

Sık sorulan sorular