Sözlü vasiyetname nedir?

Olağanüstü durum şartı

TMK539 yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık veya savaş gibi durumları sayar. Sadece acele edilmesi veya notere gitmek istenmemesi yeterli değildir. Bu koşullar yüzünden resmî ya da el yazılı vasiyet yapılamaması gerekir. Olayın yeri, zamanı ve kişinin imkânları birlikte incelenir. Aynı hastanede bulunan iki kişinin hukuki durumu bile yazma ve memura erişme imkânları bakımından farklı olabilir.

İki tanığa son arzuların açıklanması

Mirasbırakan son arzularını iki tanığa anlatır ve beyanına uygun vasiyetnameyi yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler. Tanıkların yalnız çevrede bulunması veya başkasından dinlemesi aynı şey değildir. İradenin kişiye ait olduğu ve vasiyet yapmaya yöneldiği anlaşılmalıdır. Kişi adına yakınının tercih açıklaması kanuni beyanın yerine geçmez. Açıklamanın içeriği ve olağanüstü koşulları sonradan tutarlı biçimde belgelenmelidir.

Tanık yasakları ve uygunluk

Resmî vasiyetin tanıklara ilişkin yasakları, okuryazar olma şartı dışında sözlü vasiyette de uygulanır. Yakınlık ve çıkar ilişkisi bu nedenle önemlidir. Her iki aile üyesinin hazır bulunması otomatik olarak uygun iki tanık bulunduğunu göstermez. Tanığın hem olayı doğrudan bilmesi hem kanuni uygunluğu ayrı sorulardır. İleride lehine kazandırma bulunan kişiler ve yakınlıklar bakımından şekil incelemesi dikkatle yapılmalıdır.

Benzer kavramlardan farkı

Hemen yazma ve birlikte mahkemeye verme

TMK540 tanıklardan birinin son arzuları yer, yıl, ay ve gün belirterek hemen yazmasını, imzalamasını ve diğer tanığa imzalatmasını öngörür. İki tanık belgeyi vakit geçirmeksizin sulh veya asliye mahkemesine verir ve kanundaki açıklamaları yapar. Buradaki ivedilik yerine bütün olaylarda geçerli sabit birkaç günlük süre uydurulmamalıdır. Gecikmenin koşulları ve kayıtlar somut inceleme gerektirir.

Doğrudan hâkime anlatma ve özel hâller

Tanıkların vakit geçirmeksizin mahkemeye başvurup beyanları tutanağa geçirtmesi de kanunda yer alır. Askerî hizmet, ülke dışında seyreden ulaşım aracı veya sağlık kurumuna ilişkin özel belgeleme imkânları ayrıca düzenlenmiştir. Bunlar her kamu görevlisinin her koşulda vasiyet düzenleyebileceği anlamına gelmez. Somut ortamın kanundaki özel yetki ve usule uyup uymadığı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Ehliyet ve serbest irade

Olağanüstü durumda olmak ayırt etme gücü koşulunu ortadan kaldırmaz. TMK502’deki vasiyet ehliyeti ve özgür irade önem taşır. Bilincin ilaç, hastalık veya başka etkiyle değiştiği iddiası vasiyet anına ilişkin sağlık ve gözlem kayıtlarıyla incelenebilir. Tanıkların kişiyi ehil gördüklerini açıklaması da kanuni süreçte yer alır. Yakının acil karar verme ihtiyacı mirasbırakan adına tasarruf yetkisi yaratmaz.

Bir ay sonunda hükümden düşme

TMK541 uyarınca mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyet yapma imkânı doğarsa bu tarihten başlayarak bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer. Başlangıç her durumda hastaneden çıkış günü veya sözlerin söylendiği an değildir; diğer biçimlere erişme imkânı araştırılır. Bu özel süre, ölümden sonra açılacak iptal davasının süresiyle karıştırılmamalıdır. Kişi sağsa kalıcı son arzu planını uygun biçimde yeniden düzenleyebilir.

Hangi kayıtlar hazırlanabilir?

Tanıkların kimlik ve iletişim bilgileri, olayın tarih-yeri, sağlık ve ulaşım koşulları, yazılan asıl belge ve mahkemeye başvuru kayıtları önemlidir. Hastane dosyası özellikle imkânsızlık ve ehliyet sorularını açıklayabilir. Bir ses kaydı veya mesaj destekleyici değerlendirmeye konu olsa bile kanundaki iki tanık ve belgeleme şartlarının yerini otomatik almaz. Bilginin doğrudan gözleme mi başkasının anlatımına mı dayandığı ayrılmalıdır.

Temsili olay: yoğun bakım dışında yapılan konuşma

Yakın ölüm tehlikesindeki kişinin iki uygun tanığa son arzularını açıklaması durumunda bile diğer vasiyet biçimlerinin neden kullanılamadığı ve belgelemenin nasıl yapıldığı araştırılır. Sadece hastanede olmak bütün şartların varlığı değildir. Kişinin yazabilecek durumda olması, memura ulaşım ve sağlık durumu somut olayda önem taşıyabilir. Örnek kabul veya ret garantisi vermez; istisnai biçimin neden ayrıntılı kanıt gerektirdiğini gösterir.

Doğrulanmış yargı uygulaması

UYAP1089301700 numaralı kararda resmî ve sözlü vasiyetlere yönelik farklı talepler ile şekil ve süre sorunları birlikte görülmektedir. Bu, her beyanın tek işlem sayılıp aynı sonuca bağlanamayacağını gösterir. Kararın olay ve gerekçeleri ilgili kanun hükümleriyle okunmalıdır. Burada sözlü vasiyetin her durumda geçersiz olduğu veya tanık bulunduğunda mutlaka geçerli olacağı yönünde genel bir sonuç çıkarılmaz.

Ölümden sonra uygulanması ve itiraz

Belgenin ilgili makama teslimi, vasiyetnamenin açılması ve ilgililerin haklarının değerlendirilmesi ayrı aşamalardır. İptal veya tenkis talebi varsa kendi kanuni koşul ve süreleri incelenir. Açılma dosyasına itiraz beyanı sunulması her durumda ayrıca açılması gereken davanın yerine geçmez. Görüşmeye tanık kayıtları, asıl belge, sağlık dosyası ve öğrenme tarihleriyle gelmek, sözlü beyanın hukuki niteliğini doğru belirlemeye yardımcı olur.

Sık sorulan sorular