Tanıma nedir?

Temel hukuki işlev

Tanıma, yabancı mahkemenin kesinleşmiş kararının Türkiye’de hukuki etkisinin kabul edilmesini sağlar. Yabancı boşanma kararının burada medeni hâle etkisi en bilinen örnektir. Tanıma, yabancı ülkenin mahkemesiyle Türk mahkemesinin aynı davayı yeniden görmesi değildir. Mahkeme, yabancı ilamın Türkiye’de kabulü için kanunun aradığı koşulların bulunup bulunmadığını inceler.

Tanıma, tenfiz ve apostil farkı

Tanıma kesin hüküm veya kesin delil etkisiyle; tenfiz icra edilebilirlikle ilgilidir. Apostil ise belgenin imza, sıfat ve mühür yönünden dolaşımını kolaylaştıran bir tasdiktir. Apostilli kararın kendiliğinden tenfiz edilmiş sayılması söz konusu değildir. Aynı kararda boşanma ile nafaka veya tazminat birlikte bulunabilir. Bu durumda her hüküm parçasının hangi hukuki sonuca ihtiyaç duyduğu ayrı belirlenir.

Temel şartların incelenmesi

Yabancı mahkeme kararının hukuk davasına ilişkin olması ve verildiği devlet hukukuna göre kesinleşmesi temel inceleme başlıklarıdır. Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi, kamu düzeni ve savunma hakkıyla ilgili koşullar da değerlendirilir. Türk hâkimi yabancı kararın esasını baştan tartışarak yeni bir yargılama yapmaz. Buna rağmen usul güvencelerine aykırılık veya açık kamu düzeni sorunu, kabul bakımından önem taşıyabilir.

Karşılıklılık ve özel sözleşmeler

Tanımada MÖHUK 54. maddenin karşılıklılığa ilişkin koşulu uygulanmaz. Bu ayrım, her yabancı kararın kabulü için mutlaka ikili anlaşma gerektiği şeklindeki yaygın yanlışı düzeltir. Bununla birlikte diğer tanıma şartları ortadan kalkmaz. Kararın konusu hakkında uygulanabilir özel sözleşmeler varsa öncelikle bunların etkisi değerlendirilir. Yabancı ülkedeki işlemin mahkeme kararı mı idari karar mı olduğu da belirlenmelidir.

Başvuru dosyası ve tebligat

Kararın usulünce onaylanmış örneği, kesinleşmeyi gösteren belge ve gerekli tercümeler hazırlanır. Tasdik gerekliliği ülkeye ve belge türüne göre belirlenir. Tarafların güncel adresleri ve kimlik bilgileri önemlidir; yabancı ülkede bulunan karşı tarafa yapılacak tebligat davanın takvimini etkileyebilir. Kimlik yazımlarındaki farklılık, evlilik öncesi soyadı veya vatandaşlık değişimi ilgili kayıtlarla açıklanmalıdır.

Görevli mahkeme ve kapsam

Görevli mahkeme, yabancı kararın konusuna göre belirlenir. Aile hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıklarda aile mahkemesinin görevi değerlendirilirken diğer hukuk ilamlarında ilgili görev kuralları uygulanır. Yetki bakımından karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim veya sakin olduğu yer önemlidir; bunlar yoksa kanunun gösterdiği alternatifler incelenir. Bütün yabancı ilamlar için tek bir mahkeme adı vermek veya yalnız başvurucunun adresini yeterli görmek doğru değildir.

Boşanmanın nüfusa tescili ve para hükümleri

Yabancı boşanma kararlarının belirli şartlarla idari yoldan nüfusa tescili mümkün olabilir. Bu yol bütün yabancı kararların genel tanınma yöntemi değildir. Tescilin evlilik statüsüne etkisi ile nafaka, tazminat ve malvarlığı hükümlerinin icrası farklıdır. İdari tescil yapılmış olsa bile kararın icra gerektiren bölümü için ayrıca hukuki işlem gerekebilir. Nüfus kaydının güncellenmesi borçludan tahsilat yapıldığı anlamına gelmez.

Temsili örnek ve masraflar

Yurt dışında boşanmış bir kişinin Türkiye’de evli görünmeye devam ettiği temsili dosyada, önce idari tescil şartları ve yabancı kararın kesinleşme belgesi kontrol edilir. İdari yol uygun değilse mahkeme yoluyla tanıma değerlendirilir. Kararda ayrıca nafaka varsa bu bölüm için tenfiz ihtiyacı ayrıca araştırılır. Tercüme, tasdik, yargılama ve yurt dışı tebligat giderleri birbirinden ayrılır.

Yabancı kararı ilk okurken yapılacak ayrım

Kararın başlığıyla hüküm kısmı birlikte okunmalıdır. Bir boşanma dosyasında evliliğin sona ermesi, çocukla ilişki, nafaka, tazminat ve yargılama gideri aynı ilamda yer alabilir. Başvurucunun yalnız yeniden evlenmek istemesiyle para alacağını tahsil etmek istemesi aynı amaç değildir. Her talep için hangi hükmün Türkiye’de ne sonuç doğurmasının istendiği açıklanmalıdır. Kararın tamamı görülmeden tek sayfalık bir nüfus belgesinden tanıma veya tenfiz yolu kesinleştirilemez. Yabancı ülkedeki kesinleşme belgesinin hangi hüküm bölümlerini kapsadığı da önemlidir. Taraflardan birinin yalnız para hükmüne başvurmuş olması gibi durumlar, kararın farklı bölümlerinin durumunu etkileyebilir. Bu hususlar kararın verildiği ülke hukukuna göre değerlendirilir.

Tanınması istenen işlem mahkeme ilamı değil yabancı bir idari makam kararıysa genel MÖHUK tanıma rejiminin doğrudan uygulanacağı varsayılmaz. Boşanmaya ilişkin özel nüfus tescili düzenlemeleri bu bakımdan ayrı önem taşır. Kararı veren organın adı, yetkisi ve hukuki niteliği araştırılmalıdır.

Savunma hakkının kabul incelemesindeki rolü

Yabancı mahkemede davalıya usulüne uygun çağrı yapılmaması veya temsil imkânı verilmemesi, kanundaki koşullar içinde tanıma incelemesine etki edebilir. Türkiye’de yapılan tanıma davasında ilk davaya ilişkin bütün deliller yeniden tartışılacakmış gibi hazırlanmak yerine, savunma hakkı iddiası somut kayıtlarla kurulmalıdır. Dava dilekçesinin nasıl gönderildiği, tebliğ belgesi, duruşma çağrısı ve ilgili ülkenin kayıtları araştırılır. Karşı tarafın yabancı davadan haberi olduğunu söylemekle usulüne uygun çağrının ispatı aynı değildir. Tersine, kişi davaya katılmışsa bunun hangi aşamada ve hangi kapsamda olduğu gösterilmelidir. Tanıma mahkemesinin incelemesi sınırlı olduğundan, ileri sürülen itirazın kabul şartlarıyla ilişkisi açıkça anlatılmalıdır.

Kamu düzeni değerlendirmesi de yabancı hukukun Türk hukukundan her farklılığını ret sebebine dönüştürmez. Yabancı kararın Türkiye’de doğuracağı somut sonuç esas alınır. İddianın hangi temel hukuki ilke veya hakla çatıştığı gösterilmelidir.

İdari nüfus tescilinden ayrılan alanlar

Yabancı boşanmanın nüfusa tescili için özel koşullar bulunur. Bu işlemin yapılabilmesi, bütün yabancı aile kararlarının aynı kanaldan kabul edileceği anlamına gelmez. Nüfus tescili medeni hâl kaydını güncellerken başka bir hükmün uygulanması ayrıca hukuki değerlendirme gerektirebilir. Velayet, kişisel ilişki veya nafaka yönünden uygulanabilecek milletlerarası sözleşmeler ayrıca araştırılmalıdır. Bir kurumun belgeyi kabul etmesi, başka bir kurumun aynı belgeye her amaçla aynı sonucu bağlayacağını göstermez. Başvuru öncesi ihtiyaç doğru tarif edilmelidir: nüfus kaydının düzeltilmesi mi, bir davada kesin hüküm etkisinden yararlanma mı, yoksa icra mı istenmektedir?

İdari tescil reddedilmişse ret gerekçesi ve belgeler saklanır. Reddin yalnız evrak eksikliğine mi yoksa hukuki şartlara mı dayandığı belirlenir. Mahkeme yoluna geçilecekse mevcut ret dosyası, yabancı kararın aslı ve kesinleşme kayıtları birlikte hazırlanır.

Temsili karşı örnek ve uygulama kontrolü

Bir kişi yabancı boşanma ilamına apostil aldırıp tercüme ettirmiş ve Türkiye’de yeniden evlenebileceğini düşünmüş olabilir. Bu hazırlık belgelerin sunumunu kolaylaştırır; fakat nüfus kaydının güncellendiğini kanıtlamaz. Önce mevcut kaydın durumu ve uygun tescil veya tanıma yolu kontrol edilir. Aynı kararda eş lehine ödeme de varsa bu alacağın icra edilebilirliği ayrıca değerlendirilir. Kararın ülkesinde avukata verilen vekâletname de Türkiye’de yürütülecek işlem için her durumda kendiliğinden yeterli sayılmaz. Temsil belgesinin düzenlenme biçimi ve gerekli yetkileri kontrol edilir.

Tanıma kararı alındığında hükmün kesinleşmesi ve ilgili kuruma bildirilmesi takip edilir. Kararın hukuki etkisinin hangi tarihten itibaren doğduğuyla nüfus sistemine fiilen işlendiği gün farklı olabilir. Sonucun tamamlandığı, yalnız mahkeme kararı dosyaya konularak değil istenen kaydın veya hukuki etkinin gerçekleşmesiyle değerlendirilir.

Başvuru ve sonuçların karşılaştırılması

Kavramlar arasındaki fark, hazırlanacak belgeyi ve izlenecek hukuki yolu etkiler. Aşağıdaki tablo bu ayrımı özetler.

Sık sorulan sorular