Türk vatandaşlığı nedir?

Vatandaşlık bağının anayasal temeli

Anayasanın 66. maddesi Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkesi Türk olarak tanımlar. Vatandaşlığın kazanılması ve kaybı kanundaki şartlara tabidir. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu doğumla ve sonradan kazanma yollarını düzenler. Bu bağ, yabancının Türkiye’de kalmasına izin veren ikamet statüsünden farklıdır. Kişinin elindeki belgenin vatandaşlık kimliği mi, koruma kartı mı yoksa oturma belgesi mi olduğu baştan ayırt edilmelidir.

Doğumla kazanma yolları

Soybağı ve belirli koşullarda doğum yeri vatandaşlık kazanılmasında rol oynar. Türk ana veya babayla hukuki bağın nasıl kurulduğu, doğum tarihi ve evlilik durumu dosyada incelenebilir. Türkiye’de doğmuş olmak her yabancı çocuğa otomatik vatandaşlık vermez. Buna karşılık Türk ebeveynin çocuğunda doğumun yurt dışında gerçekleşmesi vatandaşlık bağını kendiliğinden engellemez. Nüfusa bildirim ve hukuki statünün tespiti, vatandaşlığın dayanağıyla birlikte ele alınır.

Sonradan kazanma türleri

Genel yol, istisnai yol, evlenme, evlat edinilme ve yeniden kazanma gibi farklı düzenlemeler bulunur. Her yolun ikamet, kişisel durum ve başvuru şartları aynı değildir. Bir Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırmaz; yatırım yapmak da tek başına karar yerine geçmez. Başvuru sahibi önce kendi hukuki yolunu doğru seçmelidir. Başka bir kişinin daha kısa sürede sonuç alması, farklı yoldaki dosyada aynı sürenin uygulanacağını göstermez.

Vatandaşlık ile diğer hukuki bağlar

Benzer görünümlü kartlar aynı statüyü taşımaz.

Genel başvuruda temel şartlar

Genel yolda başvurudan geriye doğru kesintisiz beş yıllık ikamet, yerleşme niyeti, erginlik ve ayırt etme gücü gibi koşullar gündeme gelir. Türkçe, geçim, sağlık, iyi ahlak ile milli güvenlik ve kamu düzeni şartları ayrıca değerlendirilir. Beş yıllık Türkiye geçmişinin bütün günleri kanuni ikamet hesabına aynı biçimde katılmaz. Turizm, öğrenim ve koruma gibi farklı statüler uygulama hükümleriyle birlikte incelenmeli; yalnız takvim toplamından kazanılmış hak sonucu çıkarılmamalıdır.

Başvuru makamı ve kişisel katılım

NVI açıklamalarına göre başvurular yurt içinde yerleşim yerinin bulunduğu valiliğe, yurt dışında dış temsilciliklere yapılır. Özel vekâletnameyle yürütülebilen işlemlerle parmak izi nedeniyle bizzat katılım gereken aşamalar ayrılır. Postayla başvuru kabul edilmez. Form, randevu ve güncel belge listesi seçilen kazanma türüne göre takip edilir. Avukata vekâlet verilmesi kişinin gerekli mülakat veya biyometrik işlem yükümlülüğünü her durumda ortadan kaldırmaz.

Kimlik ve medeni durum dosyası

Pasaport veya kimlik, doğum ve aile bağları, medeni durum, ikamet geçmişi ve başvuru türüne özgü belgeler birlikte hazırlanır. Yabancı evrakın tasdik ve tercüme koşulları uygulanabilir sözleşmeye göre incelenir. Adın farklı yazılması, doğum tarihinin belirsizliği veya evlilik kaydındaki eksikliği açıklayan dayanaklar eklenir. Vatandaşlık dosyası, farklı kurum kayıtlarının aynı kişiye ait olduğunu gösterebilmelidir; yalnız benzer isim bulunması yeterli değildir.

İdarenin takdir yetkisinin sınırları

5901 sayılı Kanunun 10. maddesine göre şartları taşımak vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak hak sağlamaz. Bu düzenleme idarenin hiçbir gerekçe göstermeden keyfi davranabileceği anlamına gelmez. Karar kanuni koşullarla ve kişisel olgularla bağlantılı olmalıdır. Güvenlik veya ahlak gibi değerlendirmelerde kullanılan bilginin niteliği, güncelliği ve kişiye etkisi önem taşır. Başvuru dosyasındaki olumlu ve olumsuz olgular bütünlüklü incelenmelidir.

AYM A.S. kararının önemi

AYM, A.S. başvurusunda 3/3/2022 tarihinde, iyi ahlak şartına dayanılarak vatandaşlık talebinin reddi nedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Başvuru numarası 2018/31431’dir. Mahkeme, somut koşulları değerlendirmeyen gerekçeyi yeterli bulmamıştır. Bu sonuç bütün başvuruculara vatandaşlık verilmesi veya ahlak şartının kaldırılması değildir. Karar, takdir yetkisinin ilgili ve yeterli gerekçeyle kullanılmasının önemini gösterir.

Ret halinde hukuki yollar

Ret kararı alınmışsa tam metni, tebliğ evrakı ve dosya bilgisi temin edilir. İdari başvuru ve iptal davası seçenekleri işlem türüne göre değerlendirilir; özel başka süre bulunmayan durumda genel altmış günlük dava süresi önemlidir. Yeni başvuru yapılması önceki kararın dava süresini kendiliğinden canlandırmaz. Ret nedeninin belge eksikliği, kanuni şart veya değerlendirme kaynaklı olup olmadığı ayrılmalı; başvuru somut itirazlarla hazırlanmalıdır.

Kazanmanın aileye etkisi

Bir kişinin vatandaşlığı kazanması bütün yetişkin yakınlarının otomatik vatandaş olması anlamına gelmez. Eş ve çocuklar için kanundaki ilgili hükümler ve başvuru türü incelenir. Çocuğun yaşı, velayet, diğer ebeveynin rızası ve aile bağının belgelenmesi önem taşıyabilir. İsim ve nüfus tescili işlemleri de takip edilmelidir. Aile planlaması yapılırken yalnız ana başvuru sahibinin koşullarına bakmak, çocukların belge veya hukuki durumunda eksik bırakabilir.

Örnek: aynı ailede farklı hukuki dayanaklar

Türk ebeveynin yurt dışında doğan çocuğuyla, Türkiye’de beş yıldır çalışan yabancı eş aynı kazanma yolunda değildir. Çocuk için doğumla vatandaşlığın tespiti ve kayıt; eş için uygun sonradan kazanma koşulları incelenir. Yabancı eşin Türk vatandaşıyla üç yıllık evliliği varsa evlenme yolu da farklı şartlarla değerlendirilir. Dosyalar birlikte planlanabilir, ancak birinin belgesini diğerinin hakkı yerine kullanmak doğru değildir.

Sık sorulan sorular