İşe başlatmama tazminatı nedir?

Tazminatın amacı ve dayanağı

İş güvencesi kapsamında feshin geçersizliğine karar verilmesi, ilişkinin nasıl sürdürüleceği sorusunu doğurur. İşçi kanuni sürede işe dönmek istediğini bildirir; işveren de başvuru üzerine bir ay içinde işe başlatmalıdır. Başlatmazsa mahkemenin belirlediği dört ila sekiz aylık ücret tutarındaki tazminat gündeme gelir.

Her haksız fesih bu tazminatı otomatik doğurmaz. İşe iade rejimine tabi olma, uygun başvuruların yapılması ve işe dönüş sürecinin tamamlanması önemlidir. İşçinin sadece “tazminat istiyorum” demesi ile gerçekten işe başlamak için başvurması aynı hukuki durum değildir.

İş güvencesi koşulları

Genel olarak belirsiz süreli sözleşme, en az otuz işçi bulunan işyeri ve en az altı aylık kıdem değerlendirilir. Yeraltı işçilerinde kıdem koşuluna ilişkin istisna vardır. Belirli nitelikte işveren vekilleri kapsam dışında olabilir. İşçi sayısı ve kıdem hesabı yalnız son bordro veya tek şube görüntüsüne göre belirlenmez.

Kişinin aynı işverenin farklı işyerlerindeki çalışmaları ve işverenin aynı işkolundaki işyerlerinin işçi sayısı gibi ayrıntılar önemlidir. Fesih işçinin kendi iradesiyle gerçekleşmişse veya belirli süreli sözleşme gerçekten süresinde bitmişse aynı sonuç kendiliğinden uygulanmaz; ilişkinin gerçek niteliği incelenir.

Boşta geçen süre ücretinden farkı

İşe başlatmama tazminatı işe başlatılmamanın sonucudur. Boşta geçen süre ücreti ise kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmayan dönem için en çok dört aylık ücret ve diğer hakları kapsar. Aynı dosyada ikisi de bulunabilir; ancak hesap unsurları, kesintiler ve hukuki nitelikleri aynı değildir.

İlk aşamadaki süreler

Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade istemiyle arabulucuya başvurulur. Anlaşma olmazsa son tutanağın düzenlenmesinden itibaren iki hafta içinde dava açılabilir. Bu sürelerle karar sonrası işe başlama başvurusunun on işgünlük süresi karıştırılmamalıdır. Başlangıç için yalnız SGK çıkış tarihi esas alınmaz.

İşçinin fesih yazısını ne zaman aldığı, arabuluculuk başvuru ve son tutanak tarihleri belgeye bağlanır. İşe iade davasının sonuçlanması uzun sürse bile ilk başvuru süresini kaçırmak sonradan yalnız ücret hesabıyla giderilemez. Diğer işçilik alacaklarının süre ve talepleri ayrıca değerlendirilir.

Kesin karar sonrası başvuru

İşçi kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on işgünü içinde işe başlamak için işverene başvurmalıdır. Başvuru yapılmazsa fesih geçerli sayılır ve işveren yalnız bunun sonuçlarından sorumlu olur. Başvurunun işverene ulaştığı ve işe dönüş iradesinin ciddi olduğu ispatlanabilir olmalıdır.

Başvuru metninin açık olması, işyeri ve iletişim bilgisinin doğru gösterilmesi önemlidir. Kanun her başvurunun yalnız noterle yapılmasını zorunlu kılıyor şeklinde açıklanamaz; fakat uyuşmazlıkta içeriğin ve ulaşmanın ispatı gerekir. Bir vekilin hazırladığı başvurunun gerçek işe dönüş isteğini yansıtması da ayrı değerlendirilir.

İşverenin daveti ve bir aylık süre

İşveren başvuru üzerine bir ay içinde işe başlatmalıdır. Davetin gerçek, uygulanabilir ve önceki çalışma koşullarıyla hukuken uyumlu olup olmadığı incelenir. İşçinin eski işinden bütünüyle farklı, hakkını fiilen anlamsızlaştıran koşullara çağrılması ile dürüst bir işe başlama çağrısı aynı değildir.

İşçi de haklı neden olmaksızın ciddi daveti karşılıksız bırakırsa sonuçlar değişebilir. İşe başlama yeri, tarih, görev, ücret ve fiilî kabul işlemleri belgeye bağlanır. Tarafların yalnız tazminat sonucunu üretmek için biçimsel yazı göndermesi yerine gerçek davranışları önem taşır.

Dört ila sekiz ay ve hesap unsurları

Genel aralık en az dört, en çok sekiz aylık ücrettir; miktarı mahkeme belirler. Her çalışan için sekiz ay otomatik değildir. Kanun, mahkemenin tazminatı ve boşta geçen süre haklarını dava tarihindeki ücret üzerinden parasal belirlemesini öngörür. Tazminatın ücret tabanı ile düzenli sosyal yardımları içeren başka alacakların tabanı karıştırılmaz.

Mahkeme kararındaki brüt tutar, uygulanacak kesintiler ve net tahsilat ayrı gösterilmelidir. Kıdem, ihbar ve önceden yapılan ödemelerin mahsup rejimi ayrıca incelenir. Sendikal tazminat gibi özel koruma rejimleri genel dört ila sekiz ay kuralından farklı koşullar içerir; bütün fesihlere aynı cetvel uygulanmaz.

Temsili örnek ve arabuluculuk

Temsili örnek: İşçi kesin kararı aldıktan sonra on işgünü içinde başvurur, işveren bir ay boyunca işe başlatmazsa belirlenen tazminat ve diğer haklar değerlendirilir. Dava boyunca başka işte çalışmış olması tek başına başvuru hakkını ortadan kaldırır şeklinde genelleme yapılmaz; samimi dönüş iradesi somut incelenir.

Arabuluculukta işe başlatma üzerinde anlaşılmışsa işe başlatma tarihi, boşta geçen süre haklarının parasal miktarı ve başlatmama durumunda tazminat miktarı belirlenmelidir. Bunların eksikliği 4857 sayılı Kanun’un 21’de özel sonuca bağlanmıştır. Sadece “işe dönülecek” yazılması bütün mali sonuçları belirsiz bırakır.

Davetin fiilen uygulanabilirliğinin incelenmesi

İşe başlama davetinde yalnız bir tarih yazılması, davetin ciddi olduğunu her olayda göstermeyebilir. Görev, işyeri, ücret ve çalışma koşullarının ne olduğu anlaşılmalıdır. İşçi çağrıya geldiğini fakat işe alınmadığını söylüyorsa gün, saat, görüştüğü kişi ve mevcut kayıtlar belirlenir. İşveren de işçinin makul davete gelmediğini ileri sürüyorsa çağrının ulaştığını ve koşullarını belgelemelidir.

Tarafların özel hayatlarına ilişkin gereksiz veri toplamadan işe dönüş davranışı ispatlanabilir. Başvurunun veya davetin aynı gün yazılmış olması kadar karşı tarafa hangi tarihte ulaştığı önem taşır. Ulaşmayan bir yazı ile zamanında ulaşmış açık başvuru farklıdır. İşe başlama için sunulan yeni sözleşmenin eski kıdemi, ücreti veya hakları değiştiren hükümler içerip içermediği ayrıca incelenir. İşe dönüşün dürüst uygulanmasıyla yeni ve daha olumsuz koşulları kabul ettirmeye yönelik işlem birbirinden ayrılmalıdır. Tazminat hesabından önce bu olay dizisinin tamamlanması gerekir.

Belge ve tahsilat kontrolü

İş sözleşmesi, fesih yazısı, işçi sayısı belgeleri, arabuluculuk tutanağı, kesin karar, tebliğ belgesi, işe dönüş başvurusu ve işveren cevabı birlikte toplanır. Ücret bordrosu ve banka kayıtlarıyla kararın hesabı karşılaştırılır. İşyeri girişinin fiilen engellendiği iddiası varsa tarih ve tanık gibi somut bilgiler korunur.

Tazminatın ne zaman doğduğu, faiz başlangıcı, mahsup ve tahsilat yöntemi somut dosyaya göre belirlenir. Sadece aylık ücretin sekizle çarpılması kesin alacak hesabı oluşturmaz. Kararın hüküm kısmı ile sonradan gerçekleşen işe başlama davranışları birlikte değerlendirilmelidir.

Sık sorulan sorular