Haklı nedenle fesih nedir?

Derhal fesih yetkisinin anlamı

4857 sayılı Kanun’un 24 işçi,4857 sayılı Kanun’un 25 işveren bakımından haklı nedenleri düzenler. Bu yetki, ilişkinin olağan bildirim süresi sonuna kadar sürdürülmesinin beklenemediği koşullarla bağlantılıdır. “Haklıyım” demek teknik anlamda haklı fesih oluştuğunu göstermez; gerçek olay ilgili kanuni sebebe uyarlanmalıdır.

Ücretin ödenmemesi, sağlık riski, güveni kötüye kullanma veya uzun rapor gibi olaylar farklı bentlere dayanır. Hangi tarafın feshettiği, hangi tarihte öğrendiği ve hangi sebebi bildirdiği sonucu değiştirir. Aynı başlık altında bütün işten ayrılmaları toplamak yanlış tazminat beklentisi yaratabilir.

İşçinin haklı fesih nedenleri

İşçi sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık veya zorlayıcı sebepler çerçevesinde fesih yapabilir. Ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun hesaplanmaması yahut ödenmemesi önemli örneklerdendir. Her ödeme tartışması otomatik sonuca bağlanmaz; ücretin vadesi, eksik kalem ve deliller incelenir.

Taciz, ağır hakaret veya güvenliğe yönelik somut olaylarda işverenin bilgisi ve aldığı tedbirler önem taşıyabilir. İşçinin mevcut mesaj ve belgeleri hukuka uygun koruması, olay tarihlerini ve bildirimleri netleştirmesi gerekir. Belirsiz “özel sebeplerle istifa” yazısının gerçek fesih iradesiyle ilişkisi ayrıca tartışma doğurabilir.

Geçerli fesih ve istifadan farkı

Geçerli nedenle fesih iş güvencesi kapsamında daha farklı bir eşikte değerlendirilir ve bildirim süreleri gündeme gelir. Haklı fesih ise kanuni derhal fesih yetkisidir. Olağan istifa her durumda kıdem hakkı vermez; işçinin haklı sebebe dayanarak ayrılması ayrı koşullarla kıdem sonucunu doğurabilir.

İşverenin haklı fesih nedenleri

4857 sayılı Kanun’un 25 sağlık, ahlak ve iyiniyet, zorlayıcı sebepler ve gözaltı veya tutukluluk nedeniyle devamsızlık gibi farklı gruplar içerir. Devamsızlıkta ardışık işgünleri, tatil sonrası devamsızlık veya aylık toplam için kanuni eşikler bulunur. İzinli veya haklı sebepli devamsızlıkla mazeretsiz işe gelmeme aynı değildir.

Bir işçinin yaptığı tek hata için zarar, kusur ve iş güvenliği koşulları değerlendirilmeden en ağır bent uygulanmaz. İşverenin tutanakları, savunma ve disiplin süreci, kamera veya iş kayıtları bütün olarak incelenir. SGK çıkış kodu tek başına gerçek haklı sebebin varlığını ispatlayan kesin hüküm değildir.

Altı işgünü ve bir yıllık süre

4857 sayılı Kanun’un 26’daki süreler ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılığa dayanan derhal fesihlerde uygulanır. Yetkili tarafın olayı öğrenmesinden itibaren altı işgünü ve fiilden itibaren bir yıllık çerçeve önemlidir; işçinin maddi çıkar sağlaması hâlinde bir yıllık sınırın istisnası vardır. Her haklı fesih sebebine bu süreler aynen uygulanmaz.

Öğrenen kişinin feshe yetkili olup olmadığı, soruşturmanın ne zaman tamamlandığı ve olayın devam eden nitelikte bulunup bulunmadığı önemlidir. “Tutanak tarihi öğrenme tarihidir” varsayımı her dosyada doğru olmayabilir. Süre hesabında takvim günü ile işgünü ayrımı yapılmalıdır.

Kıdem ve ihbar sonuçları

İşçinin haklı feshi, en az bir yıllık hizmet ve diğer kanuni şartlarla kıdem tazminatına yol açabilir; işçinin kendisinin feshettiği durumda ihbar tazminatı alacağı genel olarak doğmaz. İşverenin 4857 sayılı Kanun’un 25-II’ye dayalı haklı feshi ise kıdem bakımından başka sonuç doğurur. Sağlık sebebiyle işveren feshiyle 25-II aynı tutulmamalıdır.

Haklı fesih de olsa hak edilmiş ücret ve kullanılmamış yıllık izin gibi kalemler sırf bu ad nedeniyle ortadan kalkmaz. Hesap her alacağın ayrı koşullarına göre yapılır. “Haklı fesihte hiçbir ödeme yoktur” veya “bütün tazminatlar alınır” genellemeleri yanlıştır.

Bildirim ve ispat

Fesih iradesinin hangi tarihte karşı tarafa ulaştığı ve hangi somut sebebe dayandığı belirlenir. Yazılı ve açıklayıcı bildirim ispatı kolaylaştırır; kanuni şekil hükümleri ve özel durumlar ayrıca gözetilir. Noter her durumda kurucu koşulmuş gibi anlatılmamalı, ancak ulaşma ve içerik ispatının önemi vurgulanmalıdır.

İspat yükü ileri sürülen sebebe ve talebe göre değişir. Ücretin ödenmediğini iddia eden işçinin çalışma ve ücret olguları ile işverenin ödeme savunması ayrı değerlendirilir. Kişisel hesaplara izinsiz girerek delil toplamak, haklı fesih iddiasını güçlendirmek adına hukuka uygun hâle gelmez.

Temsili örnek ve orantı

Temsili örnek: Aylık ücretleri sözleşmeye uygun biçimde ödenmeyen işçi, banka ve bordro kayıtlarıyla sebebi açıklayarak haklı fesih değerlendirmesi yapabilir. İşverenin gecikmenin nedenine ilişkin savunması ve olayın sürekliliği birlikte incelenir. İşçinin ihbar tazminatı alacağı varmış gibi otomatik hesap yapılmaz.

Karşı örnek: İşçinin bir defa kısa süre geç kalması, koşullar incelenmeden derhal fesih sebebi kabul edilmez. Devamlılık, uyarı, iş düzenine etkisi ve kanuni bent önemlidir. Haklı neden ispatlanamazsa iş güvencesi veya tazminat sonuçları ayrıca doğabilir.

Fesih iradesinin içerik ve zamanı

Bir çalışanın yöneticisine “böyle çalışamam” demesi, her durumda derhal fesih bildirimi sayılmayabilir. İradenin sözleşmeyi sona erdirmeye yönelip yönelmediği ve karşı tarafa ulaşıp ulaşmadığı değerlendirilir. Başka bir durumda açık fesih yazısı teslim edilmiş fakat SGK kaydı sonraki gün düzenlenmiş olabilir. Belge tarihlerinin farklı olması gerçek sona erme anının ayrıca belirlenmesini gerektirir.

İşverenin önce feshettiği bir ilişkide işçinin daha sonra düzenlediği yazının hukuki etkisi de farklı olabilir. Kimin önce ve hangi sebeple irade açıkladığı somut olay çizelgesinde gösterilir. İşçinin işyerinden ayrılması otomatik olarak istifa, işverenin görevden uzaklaştırması da her durumda fesih değildir. Ücret ödenmemesi, güven ihlali veya sağlık sebebi gibi gerekçeler kendi bentlerinin koşullarıyla incelenir. Böyle bir ayrım yapılmadan yalnız çıkış kodunu değiştirerek bütün tazminat sonucunun çözüleceği düşünülmemelidir. Sonraki arabuluculuk talepleri de bu gerçek olay anlatımıyla tutarlı kurulmalıdır.

Başvuru dosyası ve süre kontrolü

İş sözleşmesi, ücret ve çalışma kayıtları, olay tutanakları, öğrenme tarihi belgeleri, varsa sağlık raporları, fesih yazısı ve tebliğ kaydı toplanır. Hangi tarafın feshettiği ve sebebin hangi bentle ilişkilendirildiği açık yazılır. Sonradan üretilen gerekçelerle gerçek bildirim içeriği arasındaki fark kontrol edilir.

İşe iade talebi varsa fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir aylık arabuluculuk süresi önemlidir. İşçilik alacakları için genel dava şartı arabuluculuk ve ilgili zamanaşımı ayrı uygulanır. Haklı fesih iddiasının kabulü ile her istenen alacağın doğumu aynı karar sorusu değildir.

Sık sorulan sorular