Deneme süreli iş sözleşmesi nedir?

Deneme kaydının amacı

İşçi işin ve işyerinin kendisine uygunluğunu, işveren ise çalışanın işe uyumunu başlangıç döneminde değerlendirebilir. Deneme kaydı iş sözleşmesinin içinde yer alan özel bir hükümdür; işçi sıfatını ertelemez. Fiilen işe başlandığı anda ücret, sigorta ve iş sağlığı yükümlülükleri doğar. İşe alışma, eğitim veya performans ölçümü gibi adlar, gerçek bağımlı çalışmayı hukuki korumanın dışında bırakmaz.

Kanuni azami süre

4857 sayılı Kanunun 15. maddesinde deneme süresi en çok iki aydır. Toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Bireysel sözleşmeye altı ay yazmak, bu sürenin tamamına özel fesih kolaylığı sağlamaz. Sürenin başlangıcı gerçek işe başlama tarihiyle değerlendirilir. İzin, rapor veya işyerinin uygulamaları nedeniyle sürenin nasıl hesaplanacağı somut kayıtlar ve geçerli düzenleme üzerinden incelenmelidir.

Belirli ve belirsiz sözleşmeyle ilişkisi

Deneme kaydı, sözleşmenin belirli veya belirsiz süreli olmasından farklı bir sınıflandırmadır. Hukuken geçerli her sözleşme türü bakımından başlangıçtaki deneme koşulları ayrıca tartışılabilir. İki aylık deneme sözleşmesi başlığı altında çalıştırılan işçinin ilişkisinin kendiliğinden iki ay sonunda bittiği varsayılmaz. Süre sonunda çalışmaya devam edilmesi, deneme kaydının bitmesi ile sözleşmenin devamını birbirinden ayırmayı gerektirir.

Kaydın varlığı nasıl anlaşılır?

Deneme süresi otomatik olarak her iş sözleşmesine eklenmiş sayılmaz. Tarafların bunu kararlaştırıp kararlaştırmadığı araştırılır. Yazılı sözleşme, teklif mektubu veya diğer belgeler açık hüküm içerebilir. İşverenin uyuşmazlık çıktıktan sonra herkes ilk iki ay denemededir demesi tek başına yeterli kabul edilmemelidir. İşçi de imzaladığı metnin tüm sayfalarını almalı ve işe başlama tarihinin doğru yazıldığını kontrol etmelidir.

Denemede fesih ne sağlar?

Geçerli deneme dönemi içinde taraflar bildirim süresine uymadan ve ihbar tazminatı ödemeden sözleşmeyi sona erdirebilir. Ancak çalışılan günlerin ücret ve diğer hakları saklıdır. İşverenin ayrımcı, sendikal veya kişilik haklarını ihlal eden davranışları deneme kaydıyla hukuka uygun hale gelmez. İş kazası veya hak edilmiş ücret gibi bağımsız taleplerin deneme nedeniyle reddedileceği sonucu da çıkarılamaz.

Ücret, sigorta ve eğitim

İşçinin mesaiye katılması, talimat alması ve iş üretmesi halinde emeğinin karşılığı ödenir. Oryantasyonun işin bir parçası olması bunu ücretsiz kursa dönüştürmez. İşe giriş bildiriminin deneme sonunda yapılacağı söylemi yanlıştır. Çalışma Bakanlığının SGK sorularında da ilk günden bildirim gerekliliği açıklanmaktadır. Gerçek staj veya eğitim ilişkisinin bulunup bulunmadığı ise adıyla değil uygulanabilen özel mevzuat ve fiilî koşullarla belirlenir.

Aynı işyerinde tekrar deneme

Daha önce aynı işte çalışmış kişinin yeni sözleşmesinde tekrar deneme kaydı bulunması, amaca uygunluk yönünden tartışma yaratabilir. İşverenin çalışanın yeteneklerini zaten bildiği durumla tamamen farklı bir göreve geçiş aynı değildir. Yalnız şirket unvanının veya sözleşme formunun değiştirilmesi yeni deneme hakkını kendiliğinden doğurmaz. İşçinin önceki hizmeti ve işin gerçek niteliği denetimin temelini oluşturur.

Deneme süresi bittikten sonra

Azami ve kararlaştırılan deneme dönemi dolduğunda olağan fesih hükümleri gündeme gelir. İşverenin üç ay sonra hâlâ denemedeydin demesi, bireysel sözleşmedeki iki aylık sınırı değiştirmez. Bildirim, haklı sebep veya iş güvencesi koşulları somut duruma göre incelenir. Kıdem ve iş güvencesi için aranan sürelerin başlangıcında da fiilen çalışılan deneme dönemi yok sayılmaz; farklı hakların eşikleri ayrıca hesaplanır.

Belgeler ve ödeme kontrolü

İşe başlama günü, imzalı sözleşme, varsa toplu iş sözleşmesi, görev yazıları ve fesih bildirimi toplanmalıdır. SGK hizmet dökümü, banka hareketleri ve vardiya kayıtları gerçek çalışmayı göstermeye yardım eder. İlk ay bordrosunda eksik gün görünüyorsa bunun fiilî işe başlama veya başka bir nedenle açıklanıp açıklanmadığı araştırılır. Ödeme yapılırken yalnız deneme ücreti adı verilmesi kanuni ücret tabanını değiştirmez.

Hak arama ve süreler

Çalışılan ücretin ödenmemesi veya haksız kesinti halinde işçilik alacağı talebi doğabilir; dava şartı arabuluculuk koşulları değerlendirilir. Deneme kaydının geçersiz olduğu iddiasıyla işe iade isteniyorsa iş güvencesi şartları ve bir aylık başvuru süresi ayrıca önemlidir. Kısa süreli çalışmış her kişi iş güvencesine girmeyebilir. Buna rağmen ayrımcılık veya sendikal tazminat gibi farklı hukuki yolların koşulları ayrı araştırılmalıdır.

Temsili olay

İşe yeni başlayan kişiye ilk on günün eğitim olduğu söylenip tam vardiya satış yaptırılmış ve ücret ödenmemiş olsun. Deneme kaydı bu çalışmayı ücretsiz hale getirmez. Öte yandan taraflar geçerli bir aylık deneme kararlaştırmışsa yirminci gündeki ayrılmada olağan ihbar yükümlülüğü doğmayabilir. Her iki durumun aynı belgede bulunması, ücret hakkı ile fesih kolaylığını birbirinden ayırmayı zorunlu kılar.

Sağlıklı sözleşme düzeni

Deneme başlangıcı, süresi ve uygulanacak toplu sözleşme varsa dayanağı açık gösterilmelidir. Ücret, çalışma saatleri ve görev tanımı deneme sonrasına bırakılmamalıdır. Değerlendirme yapılacaksa ölçütlerin işin gereğiyle ilişkili olması uyuşmazlığı azaltır. İşçi imzaladığı nüshayı ve ayrılışta yapılan ödemelerin açıklamasını saklamalıdır. Deneme kaydının işverene her borçtan kurtulma, işçiye de bütün sözleşme yükümlülüklerini yok sayma yetkisi vermediği unutulmamalıdır.

Sık sorulan sorular