Fiilî hizmet süresi zammı nedir?

Yıpranma payının hukuki anlamı

Günlük dilde yıpranma payı denilen uygulama, 5510 sayılı Kanunun 40. maddesindeki iş ve işyerleri bakımından ilave hizmet hesabına dayanır. İşin ağır algılanması tek başına kapsam oluşturmaz. Kanuni listede hangi sıra ve hangi faaliyet altında bulunulduğu belirlenmelidir. İşverenin aynı sektörde faaliyet göstermesi bütün personeli otomatik aynı kapsama sokmaz. Çalışanın gerçekte hangi işi yaptığı ve ilgili risk koşulları önemlidir. Genel emeklilik hesabı, bu özel günler doğru ayrılmadan kesinleştirilemez.

İşyerinin ve görevin birlikte incelenmesi

Bazı düzenlemeler işyerini, bazıları yapılan işin niteliğini ve fiilî maruziyeti esas alır. Örneğin idari masada çalışanla tehlikeli üretim bölümünde çalışan kişinin aynı işveren bordrosunda bulunması aynı hak sonucunu doğurmayabilir. Özel statü gruplarının hükümleri ayrıca incelenmelidir. Görev tanımı, fiilî görevlendirme, vardiya ve üretim kayıtları karşılaştırılır. Sadece kartvizitte veya kadroda yazan unvan değil günlük çalışma olgusu değerlendirilir. Kanuni kapsamı genişletmek amacıyla sonradan verilen belge, gerçek çalışmayla çelişiyorsa denetlenir.

Prim günü ekleme ve yaş indirimi

Fiilî hizmet zammının prim ödeme gününe eklenmesi ile emeklilik yaşından düşülmesi farklı koşullara tabi olabilir. İlaveten gün kazanılmış olması her durumda aynı miktarda yaş indirimi anlamına gelmez. Yaş indirimi için asgari fiilî çalışma günleri ve üst sınırlar önemlidir. SGK açıklamalarında genel hesap ile yeraltı ve belirli özel personel grupları ayrı gösterilir. Bu ayrımı yapmadan bütün çalışanlara eklenen günün tamamı kadar erken emeklilik sözü verilmemelidir. Kişisel hizmet dökümünde hangi sonucun uygulandığı kontrol edilir.

Ek gün hesabının yöntemi

Kanuni gruba göre her üç yüz altmış gün için altmış, doksan veya yüz seksen gün eklenebilir. Bu oranların bütün meslekler için ortak olduğu söylenemez. Fiilî kapsamdaki gün sayısı doğru belirlendikten sonra ilgili oran uygulanır. Çalışılmayan veya kapsama girmeyen dönemlerin hangi koşullarla sayıldığı özel hükümle incelenir. Kesirli dönemlerin hesabı kurum kurallarına uygun yapılır. Bütün sigortalı yılları aynı oranla çarpmak, yalnız belirli bölümde çalışılan süreler bulunan kişide fazla hak hesabı yaratabilir.

Genel süre sınırları ve istisnalar

SGK genel açıklaması ilave günlerin kural olarak beş yıl, belirli personel gruplarında sekiz yıl sınırını ve yaş indiriminin genel sınırlamasını ayırır. Yeraltı işleri gibi özel gruplarda farklı sonuçlar bulunur. Bu nedenle her çalışan için tek tavan açıklaması yanıltıcı olabilir. İlgili kanun sırası ve çalışmanın tarihi belirlenmelidir. Listede veya uygulamada sonradan yapılan değişiklikler geçmiş dönemin tamamına otomatik aynı şekilde uygulanmaz. Geçiş hükümleri ve eski sigortalılık rejimi de kişisel hesapta önem taşır.

Yaş indirimi için asgari gün

Genel çerçevede ilgili kapsamdaki çalışmanın üç bin altı yüz gün olması önemlidir; yeraltı işlerinde bin sekiz yüz gün ve özel istisnalar ayrıca değerlendirilir. Ölüm veya malullük ve kanunda sayılan bazı gruplar bakımından ayrık hükümler bulunabilir. Bu eşikleri yalnız toplam SGK günüyle karşılaştırmak doğru değildir. Kapsamdaki fiilî gün ile diğer çalışma günleri ayrılmalıdır. Kanuni listede farklı sıralarda geçen hizmetlerin nasıl toplandığı ve yeraltı dönemlerinin ayrı değerlendirmesi resmî kurum hesabıyla kontrol edilmelidir.

Bildirim ve ilave prim

İşverenin çalışmayı doğru belge türü ve dönemle bildirmesi önemlidir. Kapsama girmeyen işin bu şekilde bildirilmesi gerçek hak yaratmadığı gibi kapsamdaki işin eksik bildirilmesi de uyuşmazlık doğurabilir. İlgili prim yükümlülüğü ve farkların hesabı kurum mevzuatıyla değerlendirilir. Çalışan yalnız hizmet dökümündeki toplam güne bakmamalı; özel kapsam kayıtlarını da kontrol etmelidir. İşyerinin kapanmış veya unvan değiştirmiş olması gerçek faaliyetin araştırılmasını gereksiz yapmaz; geçmiş kayıtlar, ruhsat ve teknik belgeler yararlı olabilir.

Belge ve ispat planı

Görev yazıları, bordrolar, vardiya çizelgeleri, işyeri bölüm kayıtları, risk değerlendirmesi ve ilgili teknik ölçümler hazırlanır. Tanık hangi işin hangi tarihte ve hangi koşullarda yapıldığını bilmelidir. Genel olarak ağır işte çalıştı sözü kanuni sırayı açıklamayabilir. Mesleki yeterlik veya sağlık raporu da tek başına bütün günleri kanıtlamaz. Dosyada dönemler ve görevler tabloya yerleştirilerek hangi sürenin neden kapsama girdiği gösterilir. İşverenin elindeki belgelerin getirtilmesi yetkili makamdan somut olarak istenebilir; gerçeğe aykırı maruziyet kaydı üretilmemelidir.

Emeklilik planına etkisi

İlave gün ve yaş indirimi, kişinin tabi olduğu emeklilik rejimiyle birlikte hesaplanır. İlk sigortalılık, statü, cinsiyet ve mevcut prim günleri sonuçta rol oynayabilir. Zammın bulunması diğer bütün koşulların kalktığı anlamına gelmez. Karma hizmet ve özel personel rejimleri ayrıca incelenir. Başvurucu hangi tarihte hangi hakkı tamamlayacağını kurum kaydıyla görmelidir. İşten ayrılma veya yeni prim ödeme kararı, yalnız tahmini yıpranma hesabına dayandırılmamalıdır; kabul edilen gün ve yaş etkisi önce açıklığa kavuşturulmalıdır.

Ret veya eksik süre

Kurumun işi kapsam dışı görmesi, fiilî günü az kabul etmesi veya yaş indirimi uygulamaması farklı uyuşmazlıklardır. Yazılı gerekçe ve hesap cetveli alınır. Kapsamın hukuki yorumu ile çalışma olgusunun ispatı ayrılır. Kuruma ön başvuru ve ilgili yargısal yol kişinin statüsü ve talebine göre belirlenir. Her eksiklik aynı hizmet tespiti davasıyla çözülecekmiş gibi yaklaşılmamalıdır. Başvuru, hangi yıl ve görevin hangi kanuni sırayla bağlantılı olduğunu açıklamalı; yalnız emeklilik gecikti iddiasıyla sınırlı kalmamalıdır.

Temsili örnek

Aynı hastanede çalışan iki kişinin görevleri ve maruziyet koşulları farklı olabilir. İlgili kanuni sağlık çalışma kapsamı ve gerçek çalışma günleri incelenmeden her ikisine bütün yıllar için aynı ek süre verileceği söylenemez. Benzer şekilde yeraltı işiyle yerüstü idari görev aynı hesap değildir. Örnek, meslek adını değil kanuni faaliyet ve fiilî günü esas almanın önemini gösterir. Doğru belgeyle ilave gün ve yaş indirimi ayrı hesaplanır; emeklilik hakkının tamamı kişisel hizmet geçmişiyle değerlendirilir.

Sık sorulan sorular