Evlilik Sözleşmesi: Mal Rejimi Sözleşmesinin Kuruluşu, Sınırları ve Sonuçları

01

“Evlilik sözleşmesi” ile hukukta ne kastedilir?

Türk Medeni Kanunu, “evlilik sözleşmesi” yerine mal rejimi sözleşmesi terimini kullanır. Bu sözleşme, eşlerin evlilik süresince malvarlıklarının nasıl yönetileceğini ve rejim sona erdiğinde ekonomik değerlerin hangi kurallarla tasfiye edileceğini belirler. Sözleşmenin merkezi konusu; kimin hangi mal üzerinde hak sahibi olacağı, hangi değerlerin kişisel veya ortak rejime bağlı sayılacağı ve tasfiye hesabının nasıl kurulacağıdır.

Sözleşme, eşlerin birbirlerine duydukları güvenin alternatifi değildir. Hukuki işlevi, ekonomik ilişkinin belirsiz alanlarını önceden görünür kılmak; evlilik, boşanma, başka bir rejime geçiş veya ölüm gibi hâllerde uygulanacak kuralları kanunun izin verdiği ölçüde somutlaştırmaktır.

02

Evlilik sözleşmesi evlenmeden önce mi, sonra mı yapılır?

TMK m.203 açık biçimde iki zamanı da kabul eder: mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce veya evlendikten sonrayapılabilir. Bu nedenle “nikâhtan önce yapılmadıysa artık yapılamaz” düşüncesi doğru değildir.

Evlilik devam ederken yapılan sözleşmede en önemli teknik sorun zaman bakımından etkidir. Yeni rejim kural olarak sözleşmeden sonraki dönem için işler. Önceki dönemde edinilmiş mallar, borçlar ve katkılar, o dönemde yürürlükte olan rejimin hükümlerine göre tasfiye edilir. “Bugüne kadar edinilmiş bütün mallar bakımından da mal ayrılığı geçerlidir” gibi tek cümlelik kayıtlar, mevcut hakları ve alacaklıların durumunu güvenli biçimde ortadan kaldırmaz.

03

Şekil şartı: noter işlemi neden zorunludur?

TMK m.205 uyarınca mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Sözleşmenin taraflarca ve gerektiğinde yasal temsilcilerce imzalanması zorunludur. Şekil şartı, yalnız ispat kolaylığı sağlayan bir kural değil, işlemin geçerliliğine ilişkin güvencedir.

1. Düzenleme biçimi: Noter, tarafların iradesini tespit ederek metni düzenler ve işlemi resmî biçimde kurar.
2. Onaylama biçimi: Tarafların hazırladığı metindeki imzalar noter önünde atılır veya imzaların taraflara ait olduğu noterlikçe onaylanır.
3. Evlenme başvurusundaki bildirim: Taraflar bu aşamada seçtikleri rejimi yazılı bildirebilir; ayrıntılı özel hükümler içeren metinlerde noter şekli esas alınmalıdır.

E-posta, mesajlaşma, evde imzalanmış adi belge veya yalnız tanık huzurundaki beyan, kanunun aradığı şeklin yerine geçmez. Metnin avukat tarafından hazırlanması içerik ve risk denetimi sağlar; ancak noter işlemini gereksiz hâle getirmez.

Ehliyet ve temsil

TMK m.204 gereğince sözleşmeyi yapacak kişinin ayırt etme gücü bulunmalıdır. Küçükler ve kısıtlılar yasal temsilcilerinin rızasını almak zorundadır. İrade sakatlığı, ehliyetsizlik, sahtecilik veya temsil yetkisi sorunları, noter şekline uyulmuş olsa bile ayrıca uyuşmazlık doğurabilir.

04

Kanunda seçilebilecek mal rejimleri

Eşler sınırsız biçimde yeni bir rejim icat edemez. TMK m.203, seçme, kaldırma ve değiştirme yetkisini kanunda yazılı sınırlar içinde tanır. Kanuni sistem dört temel rejim etrafında kurulur.

“Mal ayrılığı her durumda en güvenli rejimdir” veya “yasal rejim mutlaka eşit paylaşım demektir” şeklindeki genellemeler yanıltıcıdır. Doğru tercih; evlilik öncesi servet, beklenen miraslar, şirket payları, mesleki işletme, kredi ve kefalet riskleri, çocukların durumu, bakım emeği ve tarafların ekonomik güç dengesi birlikte görülerek yapılır.

05

Sözleşmede hangi konular düzenlenebilir?

İyi hazırlanmış bir sözleşme yalnız rejimin adını yazmaz. Seçim ile ekonomik gerçeklik arasında bağ kurar. Sözleşme özgürlüğü kanunun çizdiği sınırlar içinde kullanılmak koşuluyla aşağıdaki başlıklar değerlendirilebilir:

• Seçilen mal rejimi ve yürürlük tarihi,
• Evlilik öncesi malvarlığı ve borç envanterinin eki,
• Şirket payları, işletme değerleri ve mesleki faaliyetten doğan malvarlığı,
• Kişisel malların gelirlerinin rejimdeki yeri,
• Belirli malların kişisel mal veya ortaklık dışı sayılmasına ilişkin kanunun izin verdiği kayıtlar,
• Artık değere katılma oranı ve farklı tasfiye esasları bakımından kanuni sınırlar,
• Aile konutu ve ev eşyasına ilişkin ölüm sonrası koruma ile bağlantılı düzenlemeler,
• Önceki rejimin tasfiyesi, denkleştirme ve ödeme planı,
• Belge saklama, değerleme tarihi ve uzman incelemesi yöntemi,
• Değişiklik, ek protokol ve bildirim usulü.

Edinilmiş mallara katılma rejimi içinde özel düzenleme

Eşlerin mutlaka tamamen başka bir rejime geçmesi gerekmez. TMK m.221 uyarınca bir mesleğin icrası veya işletmenin faaliyeti nedeniyle doğan bazı değerlerin kişisel mal sayılması; kişisel malların gelirlerinin edinilmiş mallara dâhil olmaması kararlaştırılabilir. TMK m.237 ise artık değere katılmada başka bir esas kabul edilmesine olanak tanır; ancak ortak olmayan çocukların ve onların altsoylarının saklı payları korunur.

Boşanma veya evliliğin iptali hâlinde farklı katılma düzeninin uygulanması isteniyorsa TMK m.238 gereğince bunun sözleşmede açıkça öngörülmesi gerekir. Muğlak, yalnız ölüm hâlini anlatan veya tasfiye sebebini göstermeyen metinler beklenen sonucu vermeyebilir.

06

Sözleşme özgürlüğünün sınırları

Eşler malvarlığı ilişkilerini düzenleyebilir; fakat evliliğin bütün hukukunu diledikleri gibi yeniden yazamaz. Emredici hükümler, kişilik hakları, çocuğun üstün yararı, ahlak, kamu düzeni ve üçüncü kişilerin korunması sözleşmenin sınırını oluşturur.

07

Sözleşmenin boşanma, ölüm ve alacaklılar bakımından sonuçları

Boşanma hâlinde

Önce mal rejiminin sona erme anı, ardından mal grupları, borçlar, eklenecek değerler, denkleştirme ve varsa katılma alacağı belirlenir. Sözleşme bu hesabın rejimini ve kanunen izin verilen özel esaslarını etkiler. Boşanmanın kusur sonuçları ile mal rejimi tasfiyesi aynı değildir; yalnız kanunun açıkça sonuç bağladığı hâller ayrıca uygulanır.

Ölüm hâlinde

Mal rejimi tasfiyesi ile miras tasfiyesi ardışık fakat farklı işlemlerdir. Önce eşlerin mal rejiminden doğan alacakları hesaplanır; sonra ölen eşin terekesi ve miras payları belirlenir. Sağ kalan eşin aile konutu ve ev eşyasına ilişkin TMK m.240 ve m.652 kapsamındaki hakları ayrıca gündeme gelebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E.2018/4848, K.2018/14147 sayılı kararı da aile konutunun ölüm sonrası koruma boyutunu vurgular.

Üçüncü kişiler ve alacaklılar bakımından

Mal rejimi değişikliği, eşlerin mevcut borçlarını veya alacaklıların kazanılmış haklarını ortadan kaldıran bir araç değildir. Muvazaalı devirler, bağışlar, olağan dışı tasarruflar ve borçtan kaçınmaya yönelik işlemler mal rejimi sözleşmesinden bağımsız olarak iptal, tenkis, katkı veya sorumluluk uyuşmazlıklarına konu olabilir.

08

Sağlam bir evlilik sözleşmesi için çalışma yöntemi

1. Amaç belirlenir: Şirketi korumak, önceki evlilikten çocukların ekonomik dengesini gözetmek, borç riskini ayırmak veya tasfiyeyi öngörülebilir kılmak gibi gerçek hedef açıkça yazılır.
2. Envanter çıkarılır: Taşınmaz, araç, banka, yatırım, şirket payı, fikrî hak, dijital varlık, kredi, kefalet ve devam eden borçlar belgeleriyle listelenir.
3. Rejim karşılaştırılır: Yasal rejim ile mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığının ölüm ve boşanma sonuçları aynı örnek olay üzerinde hesaplanır.
4. Denge ve irade denetlenir: Tarafların metni anlaması, baskı altında olmaması ve ekonomik sonuçları görmesi sağlanır. Gerekirse her eş bağımsız hukuki görüş alır.
5. Metin somutlaştırılır: Genel ifadeler yerine rejim, tarih, mal kategorisi, gelir, tasfiye sebebi, oran ve ek envanter açıkça gösterilir.
6. Noter işlemi tamamlanır: Taraflar ve gerekiyorsa yasal temsilciler imzalar; geçerlilik şekli yerine getirilir.
7. Sonraki değişiklikler izlenir: Şirket satışı, miras, göç, çocuk, ağır borçlanma veya büyük yatırım hâlinde sözleşmenin güncelliği yeniden değerlendirilir.

Notere gitmeden önce hazırlanabilecek belge seti

• Kimlik ve evlilik bilgileri,
• Tapu, araç ve şirket kayıtları,
• Banka, yatırım ve kredi belgeleri,
• Miras ve bağış yoluyla edinilen değerlerin belgeleri,
• İşletme bilançosu ve ortaklık sözleşmeleri,
• Mevcut mal rejiminin başlangıç tarihi ve önceki sözleşmeler,
• Tarafların üzerinde uzlaştığı hedef ve kırmızı çizgiler.

09

Mal ayrılığına yönelik örnek sözleşme iskeleti

Aşağıdaki yapı doğrudan imzalanacak standart metin değildir; somut malvarlığı, önceki rejim dönemi, borçlar ve tarafların iradesine göre hazırlanacak noter sözleşmesinin başlık haritasıdır.

1. Taraflar ve kimlik bilgileri
2. Sözleşmenin amacı ve kanuni dayanağı
3. Seçilen rejim: TMK m.242 ve devamı uyarınca mal ayrılığı
4. Yürürlük tarihi ve önceki rejim dönemi
5. Mevcut malvarlığı ve borç envanteri
6. Yönetim, yararlanma ve tasarruf esasları
7. Ortak edinimler ve paylı mülkiyet kayıtları
8. Aile giderlerine katılma ve ödeme belgeleri
9. Aile konutu ve emredici hükümler saklıdır kaydı
10. Değişiklik, ek sözleşme ve kısmi geçersizlik
11. Ekler, imzalar ve noter işlemi

10

Sonuç: Doğru sözleşme, rejim adından daha fazlasıdır

Evlilik sözleşmesi Türk hukukunda mümkündür ve evlenmeden önce yapılması zorunlu değildir. Eşler evlilik devam ederken de noterde geçerli bir mal rejimi sözleşmesi kurabilir, seçtikleri rejimi değiştirebilir veya kanunun izin verdiği özel hükümleri düzenleyebilir.

Bununla birlikte geçerli ve işlevsel bir sözleşme için yalnız “mal ayrılığını seçtik” cümlesi yeterli olmayabilir. Önceki rejimin tasfiyesi, şirket ve borç riskleri, aile konutu, mirasla kesişim, çocukların saklı payı, üçüncü kişi hakları ve sözleşmenin boşanma ile ölüm hâllerindeki farklı etkileri aynı metin içinde tutarlı biçimde ele alınmalıdır.

Bu nedenle en güvenli yöntem; malvarlığı envanteri üzerinden tarafların gerçek amacını belirlemek, alternatif rejimlerin sonuçlarını karşılaştırmak, dengeli ve açık bir metin hazırlamak ve TMK m.205'teki noter şeklini eksiksiz tamamlamaktır.