01 • İLK KARAR
Önce hangi hukuki yola ihtiyaç duyduğunuzu belirleyin
Yurtdışında yaşayan kişilerin “Türkiye’de boşanma” diye ifade ettiği ihtiyaç üç farklı dosyaya dönüşebilir. Evlilik hâlen devam ediyorsa Türk mahkemesinde boşanma davası gündeme gelebilir. Yabancı ülkede kesinleşmiş bir boşanma kararı varsa aynı evlilik için yeniden boşanma davası açmak yerine kararın Türkiye’de sonuç doğurmasını sağlayacak yol araştırılır. Bazı yabancı boşanma kararları 5490 sayılı Kanun’un 27/A maddesindeki şartlarla idari yoldan nüfus kütüğüne tescil edilebilir; şartlar yoksa veya kararın icra edilebilir hükümleri de uygulanacaksa mahkeme yolu gerekir.
Bu ayrım yapılmadan hazırlanan vekâletname, tercüme veya apostil gereksiz masraf doğurabilir. İlk incelemede kararın verildiği ülke, karar makamı, kesinleşme belgesi, tarafların karar tarihindeki vatandaşlıkları ve Türkiye’de devam eden bir dava bulunup bulunmadığı kayda geçirilmelidir.
- Evlilik sürüyor: Türkiye’de boşanma davasının yetki ve uygulanacak hukuk analizi.
- Yabancı karar var: idari tescil, tanıma veya tenfiz seçeneklerinin karşılaştırılması.
- Çocuk ya da para hükmü var: yalnız medeni hâlin tescilinin yeterli olup olmadığının ayrıca incelenmesi.
02 • TÜRK MAHKEMESİ
Yurtdışında yaşayan Türk, Türkiye’de boşanabilir mi?
Evet, uygun milletlerarası yetki bağlantısı bulunduğunda Türkiye’de dava açılması mümkündür. MÖHUK m.40, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisinde kural olarak iç hukukun yer itibarıyla yetki kurallarına gönderme yapar. Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları için MÖHUK m.41 ayrıca bir yetki basamağı öngörür. TMK m.168’deki eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturulan yer ölçütleri ile MÖHUK’taki özel bağlantılar somut olay üzerinde birlikte uygulanır.
Davanın Türkiye’de açılabilmesi, her uyuşmazlıkta otomatik olarak Türk hukukunun uygulanacağı anlamına gelmez. MÖHUK m.13 boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümlerinde eşlerin ortak millî hukuku, ortak mutat meskeni ve Türk hukuku arasında sıralı bir bağlama kuralı kurar. Çocuklar, nafaka, mal rejimi ve taşınmazlar için ayrıca uygulanabilecek hükümler bulunduğundan tek cümlelik “Türk hukuku uygulanır” sonucu güvenli değildir.
- Her iki eşin tüm vatandaşlıkları ve varsa Mavi Kart durumu
- Tarafların yerleşim yeri, mutat meskeni ve son ortak yaşam merkezi
- Türkiye’de ve yabancı ülkede açılmış davalar ile kesinleşmiş kararlar
- Çocuğun mutat meskeni ve malvarlığının bulunduğu ülkeler
03 • SEYAHAT VE DURUŞMA
Türkiye’ye gelmeden boşanma: mümkün olan işlemler ve sınırlar
Dava açılması, dilekçelerin sunulması, tebligatların takibi, delillerin bildirilmesi ve birçok usul işlemi, usulüne uygun özel yetkili vekâletnameyle avukat tarafından yürütülebilir. Bu nedenle çekişmeli bir davada her duruşma için Türkiye’ye gelmek zorunlu olmayabilir. Mahkeme, tarafın bizzat dinlenmesine, isticvabına veya başka bir işleme katılmasına karar verirse seyahat ya da usulüne uygun uzaktan katılım ihtiyacı doğabilir.
Anlaşmalı boşanmada daha dikkatli bir kural vardır: TMK m.166/3, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesini arar. Avukatın kabul beyanı tarafın yerine geçmez. HMK m.149 kapsamında ses ve görüntü nakli yoluyla katılım talep edilebilir; fakat bunun kabulü, uygulanma biçimi ve bizzat dinleme şartını somut dosyada karşılayıp karşılamadığı mahkemece değerlendirilir. Bu nedenle “kesinlikle hiç gelmeden anlaşmalı boşanırsınız” vaadi doğru değildir.
SEGBİS adı daha çok ceza yargılamasındaki sistem için kullanılır. Hukuk ve aile mahkemelerinde doğru usul kavramı HMK m.149 kapsamındaki ses ve görüntü nakli veya e-duruşmadır. Normal telefon/video görüşmesi resmî duruşmanın yerine geçmez.
04 • TEMSİL
Konsolosluk veya yabancı noter üzerinden vekâletname
Türk dış temsilciliğinde düzenlenen vekâletname Türkiye’de doğrudan kullanılabilen pratik yollardan biridir. Randevu alınmadan önce avukatın tam kimlik bilgileri ile boşanma, tanıma-tenfiz, nüfus tescili, nafaka, velayet ve mal rejimi bakımından hangi özel yetkilerin gerektiği netleştirilmelidir. Boşanma ve tanıma-tenfiz vekâletnamelerinde fotoğraf ve özel yetki aranabilmektedir; görevli temsilciliğin güncel belge listesi esas alınmalıdır.
Yabancı noter belgesi kullanılacaksa, belgenin düzenlendiği ülkenin belge tasdik rejimi incelenir. 1961 Apostil Sözleşmesi uygulanıyorsa apostil; ardından usulüne uygun Türkçe tercüme ve gereken noter veya dış temsilcilik onayı gündeme gelebilir. Konsoloslukta düzenlenen Türkçe vekâletname ile yabancı noter vekâletnamesinin işlem zinciri aynı değildir.
İsim, doğum tarihi, pasaport ve vatandaşlık bilgilerindeki farklı yazımlar dava veya tescil dosyasında aynı kişi olduğunun ispatını zorlaştırabilir. Belge hazırlanırken özellikle evlilik öncesi soyadı, çift vatandaşlık ve yabancı karakterler kontrol edilmelidir.
05 • RESMÎ BİLDİRİM
Yurtdışında yaşayan eşe dava dilekçesi nasıl tebliğ edilir?
Tebligat yolunu yalnız ülke adı belirlemez; muhatabın Türk veya yabancı vatandaşlığı, açık adresi, uygulanabilir ikili anlaşma ve çok taraflı sözleşmeler birlikte değerlendirilir. Yabancı devlette bulunan Türk vatandaşına Tebligat Kanunu m.25/A uyarınca Türkiye büyükelçiliği veya konsolosluğu aracılığıyla tebligat yapılabilen özel bir yol vardır. Yabancı uyruklu muhataplarda veya bu yolun uygulanmadığı durumlarda Tebligat Kanunu m.25, diplomatik/adli yardımlaşma kanalları ve 1965 Lahey Tebligat Sözleşmesi gündeme gelebilir.
Adresin eksik olması, isim değişikliği, tercüme zorunluluğu, yabancı merkezî makamın talepleri, eksik form ve iade yazışmaları süreyi uzatabilir. İnternette sabit bir “iki ayda tebligat” süresi verilmesi bu nedenle yanıltıcıdır. İlk dilekçede doğru ve güncel yabancı adresin sunulması, ülke beyanları ile tercüme şartlarının önceden kontrol edilmesi gerekir.
06 • YABANCI KARAR
Tanıma, tenfiz ve nüfusa tescil aynı işlem değildir
Tanıma, yabancı kararın Türkiye’de kesin hüküm veya kesin delil etkisinin kabul edilmesini; tenfiz ise icra edilebilir bir hükmün Türkiye’de zorla yerine getirilebilmesini sağlar. Sadece evlilik bağının sona erdiğinin Türkiye’de kabulü çoğu durumda tanıma meselesidir. Nafaka veya para borcu gibi icra edilecek hükümler için tenfiz değerlendirmesi gerekir. Yabancı kararın her hükmü tek paket hâlinde otomatik uygulanmaz.
5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A, şartları oluştuğunda yabancı adli veya idari boşanma kararının dava açılmadan nüfus kütüğüne tesciline imkân tanır. Kararın yetkili makamdan verilmiş ve verildiği ülke hukukuna göre kesinleşmiş olması, Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve başvuru koşullarının gerçekleşmesi gerekir. İki Türk taraf kural olarak birlikte veya birbirini izleyen başvurular yapar; diğer tarafın yabancı, Mavi Kartlı veya ölmüş olması gibi durumlarda tek taraflı başvuru imkânı güncel mevzuat ve temsilcilik uygulaması üzerinden kontrol edilir.
İdari tescil yalnız medeni hâl kaydını çözer. Yabancı karardaki velayet, nafaka veya tazminat hükmünün Türkiye’de icrası için mahkeme kararı gerekebilir. Eski eşin işbirliği yapmaması, devam eden/reddedilmiş bir Türkiye davası bulunması veya tescil koşullarının eksikliği hâlinde mahkemede tanıma ya da tenfiz yolu değerlendirilir.
07 • ÇOCUKLAR
Velayet, çocuğun mutat meskeni ve ülkeler arası yer değiştirme
Çocuğun hangi ülkede fiilen ve düzenli yaşadığı, okulu, sosyal çevresi ve bakım düzeni milletlerarası çocuk uyuşmazlıklarında merkezî önemdedir. Türkiye’de boşanma davası açılabilmesi, çocukla ilgili her tedbirde Türkiye’nin otomatik olarak yetkili olduğu anlamına gelmez. Mevcut yabancı velayet kararı, çocuğun mutat meskeni ve uygulanabilir milletlerarası sözleşmeler ayrı ayrı incelenir.
Çocuğu diğer ebeveynin velayet veya kişisel ilişki hakkını ihlal ederek başka ülkeye götürmek ya da süresinde geri getirmemek, 1980 Lahey Sözleşmesi kapsamında iade sürecine yol açabilir. Bu süreç velayetin esasını karara bağlayan klasik bir dava değildir; haksız götürme veya alıkoyma ve mutat meskene dönüş meselesine odaklanır. Acil durumda gecikmeden merkezî makam ve ilgili ülke hukuku bakımından ayrı değerlendirme yapılmalıdır.
Pasaport düzenlenmesi, yurtdışı seyahati ve kalıcı yer değişikliği aynı hukuki soru değildir. Velayet kararı, mahkemece konulan tedbirler, seyahatin süresi ve diğer ebeveynin hakları birlikte incelenmeden “muvafakat her zaman gerekir” veya “hiç gerekmez” şeklinde genelleme yapılmamalıdır.
08 • SINIR ÖTESİ ÖDEME
Yurtdışında yaşayan eşten nafaka ve kararın başka ülkede icrası
Yabancı ülkede çalışmak nafaka sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz. Gelirin tutarı, düzenliliği, zorunlu giderler, kur farkı, çocukların ihtiyaçları ve tarafların ekonomik-sosyal koşulları belgelere göre değerlendirilir. Yabancı para geliri mahkemeye yalnız çevrilmiş tek bir rakam olarak değil; ücret bordrosu, vergi kaydı, banka hareketi ve yaşam giderleriyle birlikte sunulmalıdır.
Türkiye’de verilen nafaka kararının başka ülkede icrası, borçlunun ve malvarlığının bulunduğu ülke, kararın türü ve Türkiye ile ilgili devlet arasında uygulanabilen sözleşme veya karşılıklılık rejimine göre değişebilir. Yabancı nafaka kararının Türkiye’de icrasında da tanıma-tenfiz veya özel milletlerarası mekanizmalar araştırılır. Ülke bazlı inceleme yapılmadan doğrudan haciz vaadi verilemez.
09 • MALVARLIĞI
Türkiye’deki ve yurtdışındaki mallar tek listede, ayrı hukuk sorularıyla incelenir
Türkiye’deki taşınmaz, banka hesabı, şirket payı ve araç ile yabancı ülkedeki ev, emeklilik hakkı veya yatırım hesabı aynı icra yöntemine tabi değildir. MÖHUK m.15 kapsamındaki mal rejimi bağlama kuralları, taşınmazın bulunduğu yer hukuku, evlilik tarihi, vatandaşlıklar ve varsa hukuk seçimi birlikte değerlendirilir. Türkiye’deki taşınmazlar bakımından ayni haklar ve tapu işlemleri ayrıca önem taşır.
1 Ocak 2002 öncesi ve sonrası dönem için Türk hukukundaki mal rejimi sonuçları farklılaşabilir. Katılma alacağı, katkı payı alacağı ve değer artış payı aynı talep değildir. Hangi eşin hangi tarihte, hangi kaynaktan ödeme yaptığı; kredi, satış, bağış ve miras kayıtlarıyla ispatlanır. Ziynet alacakları da mal rejimi tasfiyesiyle otomatik olarak aynı dosya kabul edilmemelidir.
Miras yoluyla edinilen değer kural olarak kişisel mal niteliğinde olabilir; ancak kişisel mala yapılan katkı, ikame değer, gelir veya değer artışı bakımından ayrıca alacak tartışması doğabilir. “Miras kalan her şey paylaşılır” ve “mirasın hiçbir etkisi olmaz” şeklindeki iki genelleme de güvenli değildir.
10 • KİŞİSEL STATÜ
Çifte vatandaşlık, Mavi Kart ve yabancı uyruklu eş
Çifte vatandaşlık yalnız kimlik kartında yazan bir ayrıntı değildir; uygulanacak hukukun ve yabancı karardaki kişinin Türk nüfus kaydındaki kişiyle eşleştirilmesinin değerlendirilmesinde önem kazanabilir. Yabancı kararda ikinci vatandaşlıktaki ad/soyad kullanılmışsa çok vatandaşlık kaydının Türkiye’de tescilli olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Mavi Kart sahibi kişinin geçmiş Türk nüfus kaydı, vatandaşlıktan çıkış tarihi ve boşanma kararındaki kimliği birlikte incelenir. Eşlerden yalnız birinin Türk olması veya diğer eşin yabancı olması, Türkiye’de dava açılamayacağı anlamına gelmez; fakat yetki, uygulanacak hukuk, tebligat ve idari tescilde tek taraflı başvuru imkânını değiştirebilir.
Yabancı ülkede evlenmiş Türk vatandaşlarının evlilik kaydı Türkiye’de işlenmemiş olsa bile önce evliliğin ve kişilerin kayıt zinciri incelenir. Boşanma işlemi ile eksik evlilik tescili, vatandaşlık bildirimi veya isim düzeltmesi aynı dosyada çözülemeyebilir.
11 • HAZIRLIK
İlk görüşmeden önce hazırlanabilecek belge haritası
Dava veya tescil yolu seçilmeden önce tek bir kronoloji hazırlanması, ülkeler arası çelişkiyi azaltır. Evlilik tarihi ve yeri, birlikte yaşanan ülkeler, ayrılık tarihi, açılmış davalar, verilen kararlar, kesinleşme tarihi, çocukların doğum ve mutat mesken bilgileri ile malvarlığının bulunduğu ülkeler sırayla yazılmalıdır.
Kimlik ve karar belgelerinin yalnız fotoğrafını göndermek yerine belgenin tüm sayfaları, arka yüzü, apostil ve kesinleşme ekleri ayrı başlıklarla listelenmelidir. Gizli bilgi paylaşmadan önce belge adları üzerinden eksik kontrolü yapılabilir; pasaport numarası, çocukların sağlık verisi ve banka şifresi gibi gereksiz veriler ilk mesajda gönderilmemelidir.
- Tarafların tüm vatandaşlıkları, güncel adresleri ve isim geçmişi
- Evlilik kayıt örneği ve varsa yabancı boşanma kararının bütün sayfaları
- Kesinleşme belgesi, apostil ve mevcut tercümeler
- Türkiye’deki/yurtdışındaki dava numaraları ve tebligat tarihleri
- Çocukların mutat meskeni, okul ve mevcut velayet/kişisel ilişki kararları
- Türkiye ve yurtdışındaki malvarlığının edinme tarihli listesi
