Evliliğin İptali: Mutlak ve Nispi Butlan

Temel kontrol noktaları

• Evliliğin iptali bir boşanma sebebi değil, evlenmenin geçerliliğine ilişkin ayrı bir hukuki kurumdur.
• Mutlak butlan ve nispi butlan sebepleri kanunda sınırlı biçimde düzenlenmiştir.
• Nispi butlan davasında altı aylık ve her hâlde beş yıllık hak düşürücü süre kontrol edilmelidir.
• Butlan kararı verilinceye kadar evlilik, geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

Evliliğin iptali boşanmadan neden farklıdır?

Boşanma, geçerli kurulmuş bir evliliği kanundaki boşanma sebepleri nedeniyle sona erdirir. Evliliğin iptali ise evlenme anında bulunan ve kanunda sayılan geçerlilik sakatlığının mahkeme kararıyla tespit edilmesine dayanır.

Eşlerin sonradan anlaşamaması, evliliğin kısa sürmesi veya ortak hayatın kurulamaması tek başına iptal sebebi değildir. Olay evlenme anındaki irade, ehliyet, mevcut evlilik veya hısımlık engeliyle ilgili değilse boşanma hükümleri gündeme gelebilir.

Mutlak butlan sebepleri — TMK m.145

Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması, sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığının bulunması veya eşler arasında evlenmeye engel derecede hısımlık bulunması mutlak butlan sebepleridir.

Bu sebepler genişletilerek uygulanmaz. Örneğin yalnız evlilikten sonra ortaya çıkan hastalık, evlenme anında var olan engel ile aynı değildir; koşulları varsa TMK m.165 veya başka boşanma hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Nispi butlan sebepleri — TMK m.148-151

Evlenme sırasında geçici olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunma; evlenmeyi istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılma; eşte bulunmaması ortak hayatı çekilmez kılacak derecede önemli bir nitelikte yanılma; belirli aldatma ve korkutma hâlleri nispi butlan sebebi olabilir.

Her hayal kırıklığı, saklanan bilgi veya aile baskısı kanundaki iptal eşiğine ulaşmaz. Yanılma, aldatma ya da korkutmanın evlenme iradesi üzerindeki belirleyici etkisi somutlaştırılmalıdır.

Kim dava açabilir?

Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re'sen açılabilir; ilgisi olan herkes de dava açabilir. Ancak kanunun, evlilik sona ermişse savcının dava açması ve sonradan ayırt etme gücü kazanılması ya da bazı engellerin ortadan kalkması hakkında özel hükümleri vardır.

Nispi butlan davasını, iradesi sakatlanan eş açar. Dava hakkının kişiye sıkı sıkıya bağlı niteliği, ölüm veya temsil sorunu bulunan dosyalarda ayrıca incelenmelidir.

Hak düşürücü süre — TMK m.152

Nispi butlan davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.

Süre hesabında nikâh tarihi, gerçeğin ne zaman ve nasıl öğrenildiği, korkunun etkisinin ne zaman sona erdiği ve bunu gösteren belgeler ayrı kaydedilmelidir. Mutlak butlan ile nispi butlanın süre rejimi aynı değildir.

İspat ve kullanılabilecek deliller

Nüfus aile kayıtları, önceki evlilik ve kesinleşme belgeleri, sağlık kurulu raporları, hısımlık kayıtları, evlenme dosyası, mesajlar, yazışmalar ve doğrudan tanıklar iddia edilen sebebe göre kullanılabilir.

Özellikle sağlık ve özel hayat verileri ölçülü biçimde sunulmalı; gerekli kayıtların mahkeme kanalıyla getirtilmesi istenmelidir. Soyut kuşku veya sonradan oluşan eş anlaşmazlığı evlenme anındaki geçersizlik sebebinin yerini tutmaz.

Kararın eşler, çocuklar ve malvarlığı bakımından sonuçları

Mahkeme butlan kararı verinceye kadar evlilik, geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur. Evlenme sırasında iyi niyetli olan eş, evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu korur; tazminat, nafaka ve mal rejiminin tasfiyesinde boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

Butlan kararı verilen evlilik içinde doğan çocuklar, ana ve baba iyi niyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocuklarla ana-baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır ve çocuğun üstün yararı korunur.

Yargıtay yaklaşımında hukuki nitelendirme

İçtihat uygulamasında evlenme anındaki kanuni sebebin somut biçimde bulunup bulunmadığı ile sonradan gelişen boşanma sebepleri ayrılır. Dava başlığında “iptal” yazılması, kanunda sayılmayan bir olayı butlan sebebine dönüştürmez.

Karar incelenirken geçersizlik sebebinin türü, dava hakkı, süre başlangıcı, iyi niyet ve fer'î sonuçlar ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Mutlak ve nispi butlan kavramlarının birbirinin yerine kullanılması yanlış sonuç doğurur.