Aciz belgesi nedir?

Tahsil edilememe nasıl belgelenir?

Alacaklının borçludan para alamaması tek başına kanuni aciz belgesi oluşturmaz. İcra dosyasında haczedilebilir mal bulunmaması veya satış sonunda alacağın karşılanmaması gibi koşulların usulüne uygun tespiti gerekir. Belge tahsil edilemeyen miktarı ve dosyadaki durumu görünür kılar. Borçlunun o gün parasının olmamasıyla bütün takip sonuçlarının tespit edilmesi farklıdır. Banka hesabında bakiye çıkmaması, tek başına her malvarlığı bakımından aciz tespiti sayılmayabilir; dosyanın kapsamı ve haciz tutanağı incelenir.

Kesin aciz belgesi

İİK 143 kapsamında takip sonunda alacağın ödenmeyen kısmı için kesin aciz belgesi düzenlenebilir. Haczi mümkün hiçbir mal bulunmadığını belirten İİK 105 kapsamındaki tutanak da kanundaki şartlarla kesin belge hükmü taşıyabilir. Belgenin yalnız başlığı değil içeriği önemlidir. Hangi miktarın tahsil edilemediği, hangi işlemlerin yapıldığı ve tarafların kimliği kontrol edilmelidir. Borçlunun sonradan mal edinmesi alacağın tekrar takip edilmesini gündeme getirebilir; belge borçtan kurtulma kararı değildir.

Geçici aciz belgesi

İcra görevlisinin takdirine göre haczedilebilir malların alacağı karşılamayacağının anlaşılması halinde tutanak geçici aciz belgesi hükmünde olabilir. Bu belge kesin tahsil sonucu değildir; özellikle tasarrufun iptali davası yönünden önem taşır. Haciz tutanağının malın bulunamadığını mı yoksa bulunan malın yetersizliğini mi tespit ettiği ayrılır. Her sonuçsuz adres araştırması aynı güçte değildir. Tutanaktaki gözlem ve tahmini değerler, belgenin hangi kanuni sonuca dayanak olabileceğini etkiler.

AYM’nin güncel norm denetimi

AYM’nin E.2024/97, K.2024/234 kararında İİK 105 ile 143 arasındaki ilişki ve geçici aciz tutanağının tasarrufun iptali davasına dayanak işlevi incelenmiştir. Kararda geçici tespitle kesin belgenin aynı aşama olmadığı anlatılır. Bu denetim, sıradan bir alacaklı beyanının aciz belgesi yerine geçeceği anlamına gelmez. Somut haciz tutanağının kanuni koşulları aranır. Başvuru hazırlanırken kararın gerekçesi ve hangi kuralın incelendiği görülmeli; sonuç cümlesi bütün takip işlemlerine sınırsız genellenmemelidir.

Tasarrufun iptali bakımından rolü

İİK 277 kapsamında geçici veya kesin aciz belgesi alacaklının tasarrufun iptali istemi bakımından önemlidir. Bunun yanında gerçek alacak, geçerli takip ve dava konusu tasarrufun şartları da değerlendirilir. Aciz belgesi bulunması her mal devrini otomatik iptal ettirmez. Devrin tarihi, niteliği, karşı tarafın durumu ve kanuni süreler ayrıca incelenir. Belge yalnız takipteki yetersizliği gösteren koşullardan birini karşılar; davanın diğer unsurları hakkında peşinen kesin hüküm oluşturmaz.

Zamanaşımı ve takip imkânı

İİK 143 kesin aciz belgesindeki borç için yirmi yıllık zamanaşımı düzenler; mirasçılar bakımından kanundaki özel hüküm ayrıca önemlidir. Bu süreyi her geçici tutanağa veya her tür borçluya aynı şekilde uygulamak doğru değildir. Alacaklının belirli süre içinde yeni ödeme emri olmaksızın takibe devam edebilmesine ilişkin özel imkân da kanundaki şartlara bağlıdır. Belgenin düzenlenme tarihi ve borçlunun kimliği netleşmeden son gün hesabı yapılmamalı; kesilme ve durma sebepleri ayrıca incelenmelidir.

Faiz ve birlikte sorumlular

Kesin aciz belgesinin borçlu yönünden faiz sonuçları İİK 143 çerçevesinde değerlendirilir. Asıl borçlu ile kefil veya diğer birlikte sorumluların durumu aynı olmayabilir. Bir kişiye karşı faiz istenememesi, başka kişinin bütün sorumluluğunun sona erdiği anlamına gelmez. Hangi kişinin hangi sözleşme veya hükümle sorumlu olduğu belirlenir. Dosya hesabında belgedeki anapara ve belge sonrasındaki talep ayrı tutulmalıdır. Eski takip hesabını hiç değiştirmeden yeni takibe taşımak hatalı faiz kalemleri doğurabilir.

İflas aciz belgesinden farkı

İflas sonunda verilen belge İİK 251 kapsamında değerlendirilir. Borçlunun alacağı kabul edip etmediği belgenin ispat gücü açısından önem taşıyabilir. Haciz yolundaki kesin aciz belgesiyle iflas tasfiyesi sonunda alınan belge aynı dosya işleminden doğmaz. Borçlunun şirket olup tasfiye edilmesi de gerçek kişinin sonradan mal edinmesi durumundan farklı sorunlar yaratır. Belgede borcun kabulü veya reddi ve tasfiyenin sonucu görülmelidir. Yalnız aciz kelimesine bakılarak bütün takip hakları aynı kabul edilmemelidir.

Belge talebi için gerekli kayıtlar

Takip talebi, kesinleşme durumu, haciz tutanakları, sicil ve banka cevapları, satış sonucu ve tahsilat hesabı bir araya getirilir. Alacağın bir kısmı ödenmişse kalan tutar açık hesaplanır. Hiç mal bulunmadığı yazılıyorsa tutanakta bunun nasıl tespit edildiği kontrol edilir. Alacaklı belgeyi düzenleyen icra dairesinden usule uygun örnek ister. İleride kullanılmak üzere belge tarihinin, dosya numarasının ve kalan miktarın okunaklı olması gerekir; tek bir ekran çıktısıyla yetinilmemelidir.

Örnek: değerli fakat yetersiz makine

Borçlunun haczedilen tek makinesinin tahmini değeri alacağı karşılamayabilir. Bu aşamadaki tutanak geçici aciz işlevi bakımından incelenir. Makine satıldıktan sonra net bedel borca mahsup edilir ve kalan alacak kesin belge bakımından değerlendirilir. İki aşamada tahsil edilemeyen tutar aynı olmayabilir. Sonradan ortaya çıkan başka mal veya yapılan ödeme hesapta gösterilmelidir. Alacaklının tasarrufun iptali davası açması halinde geçici tutanağın yanında diğer dava şartlarını da belgeleyebilmesi gerekir.

Borçlu için belgenin anlamı

Aciz belgesi borcun affı veya adli sicil kaydı değildir. Ancak borcun varlığı, takip ve gelecekteki mal edinimi bakımından önemli sonuçlar doğurur. Borçlu ödeme yaparsa belgeye konu alacağın kapandığının dosyaya işlenmesi ve ilgili kayıtların güncellenmesi istenebilir. Başka alacaklar veya dosyalar aynı ödeme ile kendiliğinden kapanmaz. Belgenin hatalı tutar içerdiği düşünülüyorsa tahsilat belgeleriyle hesap karşılaştırılır; hangi işlem veya belgenin düzeltilmesinin istendiği açıkça gösterilerek uygun başvuru yolu belirlenir.

Sık sorulan sorular