Kambiyo senetlerine özgü takip nedir?

Hangi takipten söz edilir?

Gündelik dilde kambiyo takibi denildiğinde çoğunlukla kambiyo senetlerine özgü haciz yolu kastedilir. İflas yolu ayrı değerlendirilir. Özel haciz yolunda alacaklının elinde kambiyo hukukuna uygun senet bulunmalıdır; üzerine senet yazılmış her kâğıt bu niteliği taşımaz. İcra dairesinin başlangıç kontrolü, borçlunun mahkemeye başvuru hakkını ortadan kaldırmaz.

Senedin şekli ve takip hakkı

Bono, çek ve poliçenin zorunlu unsurları Türk Ticaret Kanununda ayrı düzenlenir. Düzenlenme tarihi, imza, ödeme vaadi veya havalesi, bedel ve yer bilgileri belge türüne göre incelenir. Bazı eksiklikler kanuni tamamlayıcı kurallarla giderilirken bazıları kambiyo niteliğini ortadan kaldırır. Ciro zinciri, temsil yetkisi, aval ve müracaat şartları takip eden kişinin hakkını etkileyebilir.

Beş gün ile on günün ayrımı

İİK 168 kapsamında ödeme süresi on gün iken senedin kambiyo niteliğine, borca veya imzaya ilişkin ilgili başvurular için beş günlük süreler öngörülür. Bunlar ödeme emrinin tebliğinden hareketle hesaplanır. On günlük ödeme süresini beklemek, beş günlük başvuru hakkının kaçırılmasına yol açabilir. Başvuru icra mahkemesine yapılır; genel hacizdeki icra dairesine itiraz sistemi aynen uygulanmaz.

Borca itirazın özellikleri

Borcun bulunmadığı, ödendiği, ertelendiği veya zamanaşımına uğradığı iddiaları özel inceleme kurallarıyla ele alınır. İcra mahkemesinde her delil, genel bir alacak davasındaki genişlikte kullanılamayabilir. Ödeme belgesindeki alacaklı, senet bilgileri ve tarih bu nedenle önemlidir. İtiraz, kural olarak satış dışındaki takip işlemlerini kendiliğinden durdurmaz; geçici durdurma değerlendirmesi ayrıca yapılır.

İmza itirazı ve temsili imza

Takip dayanağındaki imzanın borçluya ait olmadığı açıkça ileri sürülmelidir. İmzanın gerçek olması, temel ilişkide borcun mutlaka sürdüğü anlamına gelmez; imza aidiyeti ile ödeme veya bedelsizlik farklı savunmalardır. Şirket adına atılmış imzada temsil yetkisinin bulunmaması da sıradan imza inkârıyla tamamen özdeş değildir. Belgenin aslı üzerindeki inceleme ve karşılaştırma örnekleri sonucu etkiler.

Vade ve çeklerde özellik

Bono için vadenin gelmesi incelenir. Çekte ibraz ve müracaat koşulları ayrıca önem taşır; çekin üzerinde yazılı tarih hakkında zaman bakımından uygulanan özel düzenlemeler kontrol edilmeden kesin sonuç kurulamaz. Hamilin senedi elinde bulundurması her kişiye karşı sınırsız takip hakkı vermez. Düzenleyen, ciranta ve avalist yönünden sorumluluk ile zamanaşımı aynı varsayımla hesaplanmamalıdır.

Resmî içtihadın gösterdiği ayrım

Adalet Bakanlığının yayımladığı içtihat metinlerinde İİK 170/a çerçevesinde senedin kambiyo niteliği ve takip hakkı denetiminin özel önemi vurgulanır. Süresindeki başka itiraz veya şikâyet de bu incelemeyi gündeme getirebilir. Bununla birlikte imza itirazının geri alınması veya borcun kabulü gibi olguların hukuki etkisi ayrıca değerlendirilir. Bu açıklama bütün senetlerin iptal edileceği yönünde bir sonuç değildir.

Belge ve hesap listesi

Senedin ön ve arka yüzü, aslına erişim, cirolar, ödeme emri, tebliğ tarihi, protesto veya ibraz kaydı ve banka dekontları birlikte incelenir. Senet bedeli ile faiz, komisyon ve masraf kalemleri ayrılmalıdır. Aynı borcun başka bir dosyada veya faturada tekrar istenip istenmediği kontrol edilir. Fotokopide görülmeyen bir imza ya da ciro ayrıntısı esaslı sonuç doğurabilir.

Pratik örnek ve karşı örnek

Bir bono borcunun ödendiğini açıklayan ve senet tarihini gösteren alacaklı imzalı makbuz, ödeme savunması bakımından önemlidir. Buna karşılık başka iş için yapılan açıklamasız havalenin bu senedi kapattığı doğrudan kabul edilemez. Üzerinde zorunlu unsur eksikliği bulunan belgenin kambiyo takibine elverişsiz olması da temel ilişkide hiçbir alacak bulunmadığını kendiliğinden göstermez.

Temel ilişki ile kambiyo ilişkisinin ayrımı

Bir bono mal satışının bedeli, teminat veya başka bir ilişki için verilmiş olabilir. Senet üzerindeki taahhüt ile temel sözleşmeden doğan savunmanın kime karşı ileri sürülebileceği aynı değildir. Doğrudan taraflar arasındaki bedelsizlik iddiasının sonraki hamile karşı ileri sürülmesi kambiyo hukukunun özel kurallarına bağlıdır. Bu nedenle yalnız mal teslim edilmedi açıklaması, bütün hamillere karşı aynı sonucu garanti etmez. Sözleşme, teslim evrakı, senedin verilme amacı, cirolar ve hamilin durumu incelenmelidir. Bir borcun hem senet hem faturayla belgelenmesi de iki ayrı borç doğduğu anlamına gelmez. Takipler arasında aynı alacağın tekrar tahsil edilmesi riskine karşı ilişki ve ödemeler eşleştirilir.

Senedin borçluları aynı durumda değildir

Düzenleyen, lehtar, ciranta ve avalist kambiyo belgesinde farklı konumlara sahiptir. İmzanın belgenin neresinde bulunduğu ve hangi sıfatla atıldığı sorumluluğu etkileyebilir. Şirket kaşesi yanında bulunan imza ile ayrı yerdeki ek imzanın anlamı, belgenin bütünü üzerinden değerlendirilir. Sadece adı yazılı olduğu için bir kişiyi borçlu saymak veya aval ilişkisini incelemeden imzanın yalnız temsil amacı taşıdığını kabul etmek hatalı olabilir. Ciro zinciri, müracaat koşulları ve zamanaşımı da kişi bakımından ayrı incelenir. Borçluların tümü için tek tip savunma hazırlanması, bir kişinin kendisine özgü itirazının gözden kaçmasına yol açabilir; her imza ve sıfat ayrı listelenmelidir.

Başvuru ile durdurma talebi farklıdır

Kambiyo ödeme emrinde süresinde başvuru yapılması önemli olmakla birlikte borçlunun ulaşmak istediği geçici koruma da belirtilmelidir. İtirazın kayda alınması, bütün takip işlemlerinin durdurulduğu anlamına gelmez. Mahkemenin geçici durdurma koşullarını nasıl değerlendireceği deliller ve ilgili hükme bağlıdır. Örneğin borcun ödendiğini gösteren uygun yazılı belge ile sadece ileride tanık dinletme isteği aynı ağırlıkta değildir. Başvurunun alındı kaydı, mahkeme dosya numarası ve varsa ara karar takip dosyasıyla birlikte izlenmelidir. Bir mahkeme başvurusunun varlığını icra müdürlüğüne söylemek, henüz verilmemiş durdurma kararının yerine geçmez. Karar çıkarsa kapsamının satış veya diğer işlemler bakımından tam olarak okunması gerekir.

Zamanaşımını kişi ve belgeye göre değerlendirme

Kambiyo alacağında zamanaşımı hesabı senedin türüne ve başvurulan borçlunun sıfatına bağlıdır. Düzenleyene karşı süreyle cirantaya karşı süre aynı varsayılamaz. Vade, ibraz, protesto ve takip gibi olayların etkileri ayrıca incelenir. İcra dosyasının yıllardır açık olması hiçbir zamanaşımı sorunu olamayacağını göstermez; dosyada hangi işlemlerin hangi tarihte yapıldığı araştırılır. Aynı şekilde senedin eski tarihli olması tek başına her kişiye karşı talebin sona erdiğini kanıtlamaz. Savunmada yalnız zamanaşımı sözcüğünü kullanmak yerine esas alınan başlangıç ve ilgili sıfat açıklanmalıdır. Bunun için senedin iki yüzü, takip tarihi ve ara işlemler tarih sırasına konulmalıdır.

Sık sorulan sorular