Refakatsiz çocuk nedir?

Refakatsizlik yalnız yalnız seyahat değildir

Çocuğun yanında herhangi bir yetişkin bulunması, o yetişkinin hukuken bakım ve temsil yetkisine sahip olduğu anlamına gelmez. Etkin bakımın kim tarafından sağlandığı, aile bağı ve yetki belgeleri incelenir. Çocuk Türkiye’ye ailesiyle gelmiş, daha sonra ailesinden ayrı kalmış da olabilir. 6458 sayılı Kanun ve uygulama düzenlemeleri, bu kişisel durumu yetişkin yabancının göç işleminden ayrı ele alır. Temel ölçüt çocuğun üstün yararıdır.

Yaşın tespiti ve belirsizlik

Pasaport, doğum belgesi, aile kaydı veya diğer resmi belgeler yaşın belirlenmesine yardımcı olur. Belge bulunmaması çocuğun ihtiyacının yok sayılmasını haklılaştırmaz. Yaş şüphesi halinde fiziksel ve psikolojik değerlendirmeyi içeren kapsamlı tespit usulü bulunur; işlem amacı ve süreci açıklanmalıdır. Tereddüt giderilemiyorsa çocuk kabul edilmesi düzenlenmiştir. Kesin rapor verilene kadar uygun yerde barınma önemlidir. Dış görünüşe dayanan tek başına yetişkin varsayımı doğru yaklaşım değildir.

İlk temasta hangi birimler devreye girer?

Kolluk, İl Göç İdaresi ve Aile ve Sosyal Hizmetler birimleri arasında koordinasyon gerekir. Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü, refakatsiz çocuklara 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunundaki tedbirler çerçevesinde hizmet sunulduğunu açıklar. Başvuru yapılan yer, tarih, çocuğun kimliği ve bulunduğu birim kaydedilir. Acil sağlık veya şiddet riski varsa hemen bildirilir. Yalnız yabancılık kaydının tamamlanmasını beklemek çocuğun barınma ve bakım ihtiyacını ertelememelidir.

Bakım, temsil ve göç statüsü ayrımı

Çocuğun ihtiyaçları birden fazla alanda eş zamanlı ele alınır.

Koruyucu ve destekleyici tedbirler

Bakım, barınma, sağlık, eğitim ve danışmanlık ihtiyaçları çocuğun durumuna göre değerlendirilir. Her çocuk için aynı kurum veya aile yanı çözümü uygun olmayabilir. Yetişkin akrabanın varlığı aile bağının, bakım yeterliliğinin ve çocuğun yararının incelenmesini gerektirir. Çocuğun görüşü yaşına ve olgunluğuna uygun şekilde alınır. Kardeşlerin mümkün olduğunca birlikte tutulması ve gereksiz yer değişikliklerinden kaçınılması önem taşır; kurum kolaylığı tek başına belirleyici olmamalıdır.

Temsil ve tercüman ihtiyacı

Çocuğun bakımını sağlayan kişi ile hukuki temsil yetkisi aynı değildir. Velayet, vesayet veya diğer uygun temsil mekanizmasının ne olduğu belirlenmelidir. Avukatın görevi de bakım sorumluluğunun yerine geçmez. Çocuk dili anlamıyorsa uygun tercüman ve çocuğa elverişli iletişim sağlanmalıdır. İmzalanacak belgenin amacı yaşına uygun açıklanır. Çocuğun anlayamadığı bir forma imza atması, içeriğini serbest iradesiyle kavradığını tek başına göstermez.

Uluslararası koruma talebi

Çocuk ülkesine dönmekten korkuyorsa koruma ihtiyacı kayda alınmalıdır. 6458 sayılı Kanunun 66. maddesi başvuran refakatsiz çocuklar için özel güvenceler öngörür. Yaşı, travması ve aileden ayrı kalması anlatımın biçimini etkileyebilir. Yetişkin mülakatındaki kadar ayrıntılı tarih verememesi, tek başına gerçek dışılık sonucu doğurmamalıdır. Risk bilgisi, çocuğun güvenliği ve mahremiyeti korunarak ilgili makama sunulur; ekonomik göç ile koruma ihtiyacı ayrı değerlendirilir.

Aile araştırması ve birleştirme

Aileye ulaşma çocuğun yararına olabilir; ancak temasa geçmenin çocuğu veya yakınlarını riske atıp atmayacağı da incelenir. Ailenin kimliği, yeri ve çocuğun neden ayrı kaldığı açıklanmalıdır. Kendisini akraba olarak tanıtan kişinin beyanı tek başına teslim için yeterli kabul edilmemelidir. İlgili resmi makamların doğrulaması ve uygun bakım değerlendirmesi gerekir. Çocuğun görüşü alınmalı; zorla geri gönderme ya da bakım devriyle aile birleştirmesi birbirine karıştırılmamalıdır.

Göç kararları ve barınma ayrımı

Çocuğun yabancılık statüsü, koruma talebi ve bakım yeri ayrı hukuki sorulardır. Refakatsiz bütün çocuklara yetişkinlerle aynı gözetim pratiği uygulanacağı varsayılmaz. Uygulama yönetmeliğinde on altı yaşını doldurmuşlar için özel koşullarla farklı barınma imkânları düzenlenir; bu bir genel yetişkinleştirme kuralı değildir. Çocuğun yaşı, statüsü ve uygun koşullar bireysel olarak incelenmelidir. Yazılı kararlar ve yerleştirme gerekçeleri temin edilir; yalnız merkezin adı yeterli bilgi sağlamaz.

Geri gönderme ve üstün yarar

Geri gönderme yasağı çocuk için de geçerlidir. Varış yerindeki aile, bakım, güvenlik ve kötü muamele riski değerlendirilir. Çocuğun Türkiye’de velisi bulunmaması tek başına güvenli dönüş koşullarının hazır olduğunu göstermez. Sınır dışı veya idari gözetim kararı varsa ayrı başvuru yolları ve süreleri kontrol edilir. Kötü muamele riskine ilişkin AYM içtihadı bireysel değerlendirmeyi gerektirir; yetişkin dosyasındaki sonuç çocuğa mekanik biçimde uygulanmamalıdır.

Hangi bilgi ve belgeler hazırlanmalı?

Doğum tarihi, vatandaşlık, pasaport veya diğer kimlik, son görüldüğü yer, iletişim, sağlık ve ilaç bilgisi kaydedilir. Anne baba ve yakınların kimliği, olası adresleri, velayet veya ölüm belgeleri eklenir. Çocuğun anlatımındaki acil riskler ve temas kurulmasını istemediği kişiler ilgili uzmanlara bildirilir. Çeviri veya tasdik eksikleri tamamlanabilir; acil koruma ihtiyacının bildirilmesi bu evrakların hepsi elde edilene kadar geciktirilmemelidir.

Örnek: yetişkin kuzenin yanında kalan çocuk

On altı yaşındaki yabancı, Türkiye’de yetişkin kuzeniyle yaşıyor fakat ebeveynlerine ulaşılamıyor olabilir. Aynı evde bulunmak kuzenin otomatik yasal temsilci olduğunu göstermez. Aile bağı, bakım koşulları, çocuğun görüşü, okul ve sağlık ihtiyaçları değerlendirilir. Ebeveynle temasın güvenli olup olmadığı araştırılır. Çocuğun ikamet veya koruma işlemi de ayrı takip edilir. Uygun hukuki temsil ve bakım kurulmadan yalnız bir taahhütnameyle bütün sorunların çözüldüğü söylenemez.

Sık sorulan sorular