Hizmet tespit davası nedir?

Sigortalı gün, kazanç ve prim borcu ayrımı

Hizmet tespiti gerçek çalışma ile sosyal güvenlik kaydı arasındaki uyuşmazlığa yönelir. Hiç bildirilmeyen gün, düşük bildirilen prime esas kazanç ve tahakkuk etmiş primin işverence ödenmemesi aynı sorun değildir. İşçinin sigortalılık hakkı bakımından hangi kaydın eksik olduğunun belirlenmesi gerekir. Dava yolunun ve sürenin değerlendirilmesi bu ayrım üzerine kurulmalıdır; yalnız toplam gün farkından kesin sonuç çıkarılamaz.

Gerçek çalışma ve kayıt ayrımı

Hizmet tespitinde amaç, hiç çalışılmayan dönem için para ödeyerek geçmiş sigorta günü satın almak değildir. Gerçek bir hizmet akdine dayalı çalışma bulunduğu, bunun ilgili sosyal sigorta düzenine tabi olduğu ve kayıtların eksik kaldığı iddiası incelenir. İşe giriş bildirgesi, aylık gün bildirimi ve prime esas kazanç farklı kayıt alanlarıdır.

Bir gün dahi kayıt bulunmaması ile bazı ayların eksik bildirilmesi aynı delil yapısını doğurmaz. e-Devlet ekranında gün görülmemesi önemli bir başlangıçtır; ancak işveren sicili, sigorta kolu, dönem ve iptal kayıtları incelenmeden kesin dava sonucu çıkarılamaz. Hizmet dökümünün bütün sayfaları ve açıklama kodları birlikte değerlendirilmelidir.

İdari inceleme ve mahkeme yolu

Bildirilmeyen çalışmanın SGK incelemesiyle belirlenmesi bazı olaylarda mümkündür. Kuruma başvuru, denetim ve işveren kayıtları bu nedenle önem taşır. Ancak her idari başvuru dava süresini koruyan veya bütün eksik hizmeti kendiliğinden kazandıran bir işlem değildir. Başvuru yolu seçilirken dönemin niteliği ve eldeki belgeler incelenir.

7036 sayılı Kanun, hizmet akdine tabi çalışma nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti taleplerini genel SGK ön başvuru düzenlemesinden ayırır. Bu dava, işçi alacağı için uygulanan arabuluculukla da aynı süreç değildir. Aynı kişi hem ücret alacağı hem sigortalılık tespiti isteyebilir; fakat taleplerin usul koşulları ayrı ele alınır.

Süre kontrolü neden dosyaya özgüdür?

5510 sayılı Kanunun 86. maddesinde, ilgili şartlarla çalışmanın geçtiği yılın sonundan başlayan beş yıllık başvuru düzenlemesi bulunur. Bununla birlikte çalışmanın Kuruma bildirilmesi, kurumun bilgi sahibi olması ve farklı olgular süre incelemesini etkileyebilir. Her eski hizmet için otomatik olarak “artık dava açılamaz” veya “her zaman açılır” demek doğru değildir.

Dönem çok eskiyse o tarihte yürürlükteki sosyal sigorta hükümleri ve geçiş kuralları da araştırılır. İdari başvurunun tarihi, işten çıkış tarihi ve çalışılan yılın sonu birbirinin yerine kullanılamaz. Görüşmeye yalnız toplam yıl bilgisini değil, ay ve gün düzeyinde mümkün olan en ayrıntılı çalışma çizelgesini götürmek gerekir.

Hangi deliller yararlıdır?

İşyeri bordroları, ücret ödemeleri, personel dosyası, vardiya çizelgeleri, işyeri yazışmaları ve çalışma ürünleri önem taşıyabilir. Tanıkların aynı dönemde işyerinde çalışması veya çalışma olgusunu doğrudan bilmesi araştırılır. Komşu işyeri çalışanlarının bilgisi ve işyerinin faaliyet kayıtları da olayın niteliğine göre değerlendirilebilir.

Tanığın yalnız işçinin anlatımını tekrar etmesi ile işçiyi düzenli çalışırken görmesi farklıdır. Mahkeme, sosyal güvenlik hakkının niteliği nedeniyle araştırma yapabilir; bu durum davacının çalışma iddiasını açıklaştırma ihtiyacını ortadan kaldırmaz. İşyerinin adresi, unvan değişiklikleri ve işverenin gerçek kimliği mümkün olduğunca belgelenmelidir.

Taraflar ve talebin kapsamı

İşveren, işyerinin el değiştirmesi, şirketin kapanması ve miras gibi durumlar doğru taraf tespitini etkiler. Hizmet tespiti davasının SGK ile ilişkilendirilmesi ve Kuruma bildirim hakkında özel usul hükümleri vardır. İnternetten alınan standart bir dilekçede her olay için aynı taraf düzenini kullanmak bu nedenle uygun değildir.

Çalışma günü, sigorta başlangıcı ve prime esas kazanç talepleri aynı şey değildir. Ücretin eksik bildirildiği iddiasında kazanç tespiti yönünden ayrı ispat kuralları gündeme gelebilir. Talep, hangi işyerinde hangi tarihler arasında ne tür çalışmanın gerçekleştiğini anlaşılır biçimde göstermelidir. Birden fazla işveren ve kesinti varsa dönemler ayrı satırlarda ele alınır.

Emeklilik ve diğer alacaklarla ilişki

Tespit edilen hizmetler prim gününü ve bazı dosyalarda başlangıç tarihini etkileyebilir. Bunun emekliliğe etkisi yaş, ilk uzun vadeli sigorta başlangıcı, statü ve toplam hizmetle birlikte değerlendirilir. Staj veya çıraklık kaydının her durumda uzun vadeli emeklilik başlangıcı sayıldığı varsayılmamalıdır. Hizmet tespiti kararı tek başına herkese hemen aylık bağlanması anlamına gelmez.

Kıdem, ücret, fazla çalışma ve yıllık izin alacakları ayrı hukuki taleplerdir. Bu alacaklar hakkında arabuluculuk anlaşması yapılması, sosyal güvenlik hizmetinin tarafların serbestçe vazgeçebileceği bir alacakla aynı biçimde tasfiye edildiğini göstermez. Bir dosyada alınan belgenin diğer uyuşmazlığa etkisi ayrıca incelenir.

Başvuru öncesi çalışma tablosu

Her ay için işyeri, görev, yaklaşık çalışma günü, ücret, mevcut SGK kaydı ve destekleyen belge sütunları hazırlayın. Elinizde olmayan belgelerin kimde bulunduğunu da yazın. İşyerinin kapanmış olması hiçbir delilin bulunamayacağı anlamına gelmez; ticaret sicili, vergi ve arşiv kayıtları araştırılabilir.

Örneğin çalışan, belirli bir yılda on iki ay çalışmasına rağmen yalnız üç ay bildirilmiş olduğunu düşünebilir. Önce diğer ayların farklı işyeri sicilinde bulunup bulunmadığı, kısmi çalışma veya izin olup olmadığı araştırılır. Kayıt hatası ile gerçek bildirim eksikliği ayrıldıktan sonra idari ve yargısal yol planlanır. Bu yaklaşım gereksiz veya yanlış kapsamlı talebi önler.

Çalışma iddiasını ay bazında kurma

Çalışmanın başlangıcı için işe kabul yazısı, ilk ödeme, işyeri içi görevlendirme veya o dönemde düzenlenen belgeler yararlı olabilir. Bitiş için son ödeme, teslim kaydı veya ayrılış yazısı incelenir. Aradaki bütün ayların aynı yoğunlukta geçtiği varsayılmaz; sezonluk çalışma, kısmi süre ve uzun kesinti iddiaları ayrı belirtilir. Böylece mahkemenin hangi dönemi hangi delille incelemesi gerektiği anlaşılır hale gelir.

İşyerinde hiç bulunmayan kişinin yalnız aile yakını olması sebebiyle tanık gösterilmesi ile bordroda görünen çalışma arkadaşının doğrudan gözlemi farklıdır. Tanıkların çalışma tarihleri, işyerindeki görevleri ve olayı nereden bildikleri not edilmelidir. Davacının her gününü gözlemlememiş bir tanığın bilgisi tamamen değersiz sayılmaz; ancak bilginin kapsamı dürüstçe açıklanmalıdır. Tanık anlatımı diğer kayıtlarla birlikte değerlendirilir.

Kayıt uyuşmazlığı ile fiili çalışma ayrımı

Örneğin işçinin kendi soyadı değişmiş, işyeri başka sicile taşınmış veya aynı döneme ait kayıt farklı döküm alanında bulunmuş olabilir. Önce kişisel tescil bilgileri ve tam hizmet dökümü incelenmeden eksik gün sayısı kesinleştirilmemelidir. Kurum kaydında iptal görünen hizmette iptalin gerekçesi ayrıca istenir. İptal işleminin hukuka uygunluğu ile hiç bildirilmemiş çalışma iddiası aynı dava kurgusuna sahip olmayabilir.

Gerçek ücretin yüksek olduğu fakat asgari kazançtan bildirim yapıldığı iddiası da yalnız gün tespitinden ayrılır. Banka, bordro ve ücret belgeleri bu noktada farklı önem kazanır. Talep hem gün hem kazanç içeriyorsa her ikisinin dayanağı gösterilmelidir. Sonradan verilecek kararın emeklilik koşullarına etkisi için ayrıca hizmet birleştirme tablosu hazırlanabilir. Dava öncesi tahmini sonuç, SGK’nın uygulayacağı kesin aylık kararı olarak sunulamaz; kesinleşen hüküm ve diğer kanuni koşullar birlikte değerlendirilir.

Eksik kaydın türüne göre ilk araştırma

İşverene ait sicil numarası bilinmiyorsa işyerinin faaliyet gösterdiği adres, kullanılan ticaret unvanı ve yaklaşık tarihler araştırmaya yardımcı olur. Vergi veya ticaret sicili kaydı, işyerinin varlığını gösterebilir fakat tek başına işçinin bütün dönem boyunca çalıştığını kanıtlamaz. Bu kayıtlar çalışma arkadaşları, ödeme belgeleri ve fiili faaliyetle birlikte değerlendirilir. İşyerinin varlığı ile kişinin o işyerindeki hizmeti iki ayrı ispat başlığıdır.

Sık sorulan sorular