Ses kaydının delil niteliği nedir?

Ses kaydı neden tek soruyla değerlendirilemez?

Bir kayıt için önce nasıl elde edildiği, sonra kime ait olduğu ve neyi gösterdiği sorulur. Gerçek bir ses dosyası hukuka aykırı elde edilmiş olabilir; hukuka uygun kayıtta da konuşmacı veya bağlam belirsiz kalabilir. Bu nedenle “ses kaydı delil olur mu” sorusuna koşulsuz evet veya hayır denmesi eksiktir.

Hukuk yargılamasında HMK 189/2, ceza yargılamasında Anayasa 38/6 ve CMK 206 ile 217 temel delil yasaklarını düzenler. Özel hayat ve haberleşme koruması ayrıca uygulanır. Delil değeriyle kaydı alanın ceza veya tazminat sorumluluğu bağlantılı fakat ayrı incelemelerdir.

Konuşmanın niteliği ve katılım

Kaydı alan kişinin konuşmaya katılıp katılmadığı, görüşmenin aleni olup olmadığı, telefon veya yüz yüze gerçekleşmesi ve rıza durumu önemlidir. TCK 132 haberleşmenin gizliliğini,133 kişiler arasındaki konuşmaları,134 özel hayatı koruyan farklı düzenlemelerdir. Her olayı yalnız tek madde üzerinden açıklamak doğru olmaz.

Bir kişinin konuşmanın tarafı olması sınırsız gizli kayıt yetkisi anlamına gelmez. İşyerindeki oda, aile görüşmesi, müşteri hattı ve kamusal toplantı farklı mahremiyet beklentileri içerir. Kullanılan cihazın kişiye ait olması da diğer konuşmacıların haklarını ortadan kaldırmaz.

Hukukilik, gerçeklik ve ispat gücü

Hukukilik kaydın hangi yöntemle elde edildiğidir. Gerçeklik dosyanın sahte veya değiştirilmiş olup olmadığıdır. İspat gücü ise gerçekten uyuşmazlık konusu olguyu ne ölçüde gösterdiğidir. Teknik incelemenin “montaj saptanmadı” demesi elde edilme yönteminin hukuka uygun olduğu sonucunu tek başına doğurmaz.

Ani olay istisnasının sınırı

Yargısal değerlendirmelerde aniden gelişen, başka şekilde kanıtlanması mümkün olmayan bir saldırı karşısında kayıt alınması tartışılabilir. Ancak bu, delil gerektiğinde her konuşmanın gizlice kaydedilebileceği genel izin değildir. Planlı görüşme, karşı tarafı konuşturmak için hazırlanan senaryo ve alternatif kanıt imkânları ayrıca değerlendirilir.

Kişinin daha önceki tehdidi öğrendikten sonra yaptığı bütün görüşmeleri sürekli kaydetmesiyle olayın aniden gerçekleşmesi aynı değildir. Hakkın korunması amacı, zorunluluk ve ölçülülük somut gerekçelerle ortaya konulmalıdır. Mahkemenin başka olay için verdiği kararın sonucu yeni dosyaya otomatik taşınamaz.

AYM Alper Erarslan kararı

AYM Genel Kurulu 29 Eylül 2022 tarihli Alper Erarslan başvurusunda, rızaya aykırı kaydın özel hayat ve kişisel veriler yönünden etkilerinin yeterince incelenmemesini değerlendirdi. Delil sunma amacı bulunduğu denilmesi tek başına yeterli gerekçe sayılmadı; yöntem, alternatifler ve ölçülülük önem kazandı.

Bu karar her ses kaydının mutlaka yasak olduğunu söyleyen genel şema değildir. Asıl ders, istisnanın olay üzerinde gerekçelendirilmesi ve kişisel veri güvencelerinin soyut ifadelerle aşılmamasıdır. Kararın olguları okunarak benzerlik ve farklılıklar belirlenmelidir.

Bütünlük ve konuşmacı aidiyeti

Kesinti, hız değişimi, arka plan, dosya dönüşümü veya farklı bölümlerin birleştirilmesi anlamı etkileyebilir. Kayıt baştan sona korunmalı; sunum için hazırlanan çözüm metni asıl sesin yerine geçirilmemelidir. Zaman damgası, dosyanın kaynağı ve oluşturulma bilgileri teknik incelemeye katkı sağlayabilir.

Konuşmacının sesi tanıdık geliyor denmesi her uyuşmazlıkta kesin aidiyet sağlamaz. İtiraz varsa uygun teknik inceleme ve karşılaştırma gerekebilir. Yapay ses üretimi veya montaj iddiası somut belirtilerle açıklanır. Bilirkişi değerlendirmesinin teknik sınırları ve hangi materyale dayandığı raporda gösterilmelidir.

Kayıt sunumu ve üçüncü kişiler

Dosyanın değiştirilmemiş nüshası korunur, ilgili bölümün hangi olayı gösterdiği açıklanır. Uzun kaydın yalnız bir cümlesi sunuluyorsa bağlamın tamamı incelemeye elverişli bırakılır. Alakasız özel bilgiler ve üçüncü kişi konuşmaları yalnız gerekli ölçüde işlenmelidir.

Mahkemeye veya savcılığa sunma ile sosyal medyada yayımlama farklı eylemlerdir. Bir dosyada hukuken tartışılabilir kayıt olması, kamuya ifşanın da serbest olduğu anlamına gelmez. Kaydı başkasına gönderme, kopyalama ve yayımlama bakımından ayrı hak ihlalleri ve suç tipleri gündeme gelebilir.

Temsili örnek ve karşı örnek

Temsili örnek: Süregelen bir ticari uyuşmazlıkta karşı tarafı önceden planlanan görüşmeye çağırıp gizlice kayıt almak, sadece alacağı kanıtlamak amacıyla otomatik meşru kabul edilmez. Sözleşme, banka kaydı veya tanık gibi daha az müdahaleci kaynaklar bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Başka bir örnekte aniden yönelen ciddi tehdit karşısında oluşturulan kayıt için olayın ani niteliği, yardım veya başka delil imkânı ve müdahalenin kapsamı incelenebilir. Bu ihtimal dahi genel kayıt önerisi değildir. Kaydın gerçekliği ve tehdit içeriğinin aidiyeti ayrıca araştırılır.

Çözüm tutanağı ve yorum arasındaki sınır

Ses çözümünde duyulan sözlerle çözümlenen kişinin yorumu ayrılmalıdır. Anlaşılmayan bölüm tahmin edilerek kesin kelime gibi yazılmamalı; konuşmacı kimliği belirsizse bunun sınırı gösterilmelidir. Bir kayıttaki duraklama, ses tonu veya arka planın ne anlama geldiği konusunda teknik uzmanlığın ve bağlamın sınırları vardır. Yazılı çözüm, ses dosyasının yerini alan bağımsız kesin kayıt değildir.

Kayıt birden fazla konuşmayı içeriyorsa tarih sırası, dosyaların kaynağı ve aradaki kesintiler belirtilir. İnceleme için kopya oluşturulurken asıl nüsha korunur ve hangi işlem yapıldığı kaydedilir. Bir bölümün daha anlaşılır duyulması için ses düzeyi değiştirildiyse kullanılan işlem açıklanmalıdır. İtiraz sahibi sadece bütün kaydın sahte olduğunu söylemek yerine şüphelendiği kesinti veya konuşmacı bölümünü gösterebilir. Buna karşılık teknik şüphe ileri sürülmesi de kayıt içeriğinin otomatik yok sayılmasını sağlamaz; mahkeme hukuka uygunluk ve güvenilirliği ayrı gerekçelerle inceler.

Hukuki değerlendirme için belge listesi

Kayıt tarihi, yer, konuşmacılar, kaydı alanın sıfatı, rıza veya bildirim durumu, görüşmenin nasıl başladığı ve başka delil imkânları belirlenir. Asıl dosya, cihaz bilgisi, tam çözüm ve dosyanın kimlere verildiği kaydedilir. Hukukilik itirazıyla montaj itirazı ayrı başlıklar altında kurulur.

Başvuru ve delil sunma süreleri yargılamanın türüne göre takip edilir. Ses kaydının tek delil olduğu söylenmeden önce mevcut bağımsız belgeler incelenir. Uyuşmazlığın çözümü için gereken içerik ile özel hayatı gereksiz biçimde açığa çıkaran bilgiler ayrıştırılır; mahkemenin gerekçeli değerlendirmesi beklenir.

Sık sorulan sorular