Finansal kiralama nedir?

Gündelik kiradan ayrılan yapı

Bir işletme üretim makinesini hemen satın almak yerine finansal kiralama şirketinin satın almasını ve kendisine kullandırmasını isteyebilir. Finansman şirketi malın maliki olurken kiracı üretimde kullanır ve kararlaştırılmış bedelleri öder.6361 sayılı Kanun çerçevesindeki bu yapı basit bir eşya kiralaması değildir. Satıcının seçimi, malın teknik özellikleri ve bedel finansmanı birbirine bağlıdır. Kiracının zaten sahip olduğu malı şirkete satıp geri kiralaması da ayrı değerlendirilir. İşlemde sadece aylık taksite bakmak yerine mülkiyet, kullanım ve dönem sonu devrinin kimde olduğuna bakılmalıdır.

Kiralayan ve malın seçimi

Şirketin yetkisi BDDK kayıtlarından kontrol edilir. Kiracı ihtiyaç duyduğu malı, satıcıyı ve teknik özellikleri belirlerken teklifin teslim, montaj ve garanti koşullarını da açıklığa kavuşturmalıdır. Taşınır, taşınmaz ve kanunun izin verdiği diğer hakların işlem konusu yapılabilmesi özel sınırlara tabidir. Her hizmet veya tüketim malı kendiliğinden finansal kiralamaya uygun değildir. Şirket unvanı, sözleşme tarafı ve satıcı farklı kuruluşlar olabilir; birinin yükümlülüğünü diğerine karşı ileri sürmenin koşulları incelenir. Satıcıya yapılan ön ödemenin finansman sözleşmesi kurulmazsa akıbeti ayrıca düzenlenmelidir.

Süre ve mülkiyet devri

BDDK resmî açıklaması 6361 kapsamında genel bir asgari kiralama süresi bulunmadığını belirtir. Eski düzenlemelerde duyulan dört yıllık süre her yeni işlemde geçerli genel kural diye aktarılmamalıdır. Sözleşme sonunda satın alma hakkı, mülkiyetin geçiş şartı ve son ödeme açık yazılmalıdır. Bütün taksitlerin ödenmesi ile tapu veya sicilde devrin tamamlanması farklı işlemlerdir. Vergi avantajının özel koşulları da sözleşmenin hukuki süresiyle karıştırılmamalıdır. Erken satın alma isteği kalan bedelin kendiliğinden faizsiz kapanacağı anlamına gelmez; hesap ve tarafların yükümlülükleri belgeden değerlendirilir.

Şekil ve sicil işlemleri

6361 m. 22 kapsamında sözleşmenin şekli ve malın niteliğine göre tescil veya şerh önem taşır. FKB açıklamasına göre özel sicili olmayan taşınırların sözleşmeleri özel sicile tescil edilir; taşınmaz sözleşmesi tapuya şerh edilir. Özel sicilli taşınırların kaydı kendi sicilinde gerçekleştirilerek Birliğe bildirilir. Sicil kaydı üçüncü kişilerin hakları ve haciz uyuşmazlıklarında önemlidir. Ancak kayıt malın kiracıya satıldığı anlamına gelmez. Satıcının faturası, teslim tutanağı ve sicil belgesi birbirini doğrulamalıdır. Elektronik kuruluş yönteminin kullanılması da kimlik doğrulama ve kanuni şekil şartlarının tamamen ortadan kalkması değildir.

Teslim, ayıp ve sigorta

Makinenin eksik veya arızalı tesliminde satıcı, kiralayan ve kiracı arasındaki sorumluluk dağılımı incelenir. Teslim tutanağını kayıtsız imzalamak yerine test, kurulum ve görülen eksiklikler belirtilmelidir. Kiracı bakım, koruma ve kullanım koşullarına uymalıdır; malın maliki olmaması onu her riske karşı sorumsuz kılmaz. Sigorta kapsamı, primi kimin taşıdığı, hasar halinde ödeme yapılacak kişi ve muafiyetler açıklanmalıdır. Üretim kaybı her poliçede teminat altında değildir. Arızayı bildirmek taksit yükümlülüğünü her durumda kendiliğinden durdurmaz; sözleşme ve kanuni haklar birlikte değerlendirilir.

Temerrüt ve fesih süreleri

6361 m. 31 bedelin ödenmesinde temerrüt için kiracıya verilen en az otuz günlük süreyi düzenler. Süre sonunda mülkiyetin kiracıya geçeceği kararlaştırılmışsa bu süre altmış günden az olamaz. Bir yılda üç veya arka arkaya iki kira bedelinin zamanında ödenmemesi nedeniyle ihtara muhatap olunması ayrıca önemlidir. Her gecikmede bütün sözleşmenin derhal sona erdiği varsayılmamalıdır. İhtarın hangi borcu istediği, tebliğ tarihi ve verilen süre değerlendirilir. Sözleşmede kanuna atıf varsa yalnız genel tüketici kredisi ihtarı üzerinden karar verilmesi hatalı sonuç yaratabilir.

Doğrulanmış kararın gösterdiği sınır

UYAP 1199001900 numaralı kararda temerrüt gerçekleşmeden açılan iade davası ve yargılama gideri değerlendirilmiştir; ödeme süresi koşulu salt biçim değildir. UYAP 1227819800 kararında ise sözleşmenin 6361 m. 31 hükmüne atfı ve mülkiyet devri kararlaştırılmış durumda altmış günlük sürenin gözetilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu kararlar her finansal kiralama uyuşmazlığının aynı belgeyle kazanılacağı anlamına gelmez. İhtar ve sözleşme metninin karşılaştırılması gerekir. Kararın vakıasıyla kişinin dosyasındaki tüketici sıfatı, malın niteliği ve talep edilen sonuç farklı olabilir; karar özeti hükmün yerine geçirilmemelidir.

Fesih sonrasında hesaplaşma

Malın iadesi borcun sıfırlandığı veya şirketin hem malın bütün değerini hem aynı alacağı iki kez tutabileceği anlamına gelmez. Kalan kira bedelleri, muacceliyet, satış veya yeniden kiralama geliri ve sözleşme hükümleri kanuni hesaplaşma içinde incelenir. İade tutanağı malın durumu ve ek parçaları göstermelidir. Malın rayiç değeri, depolama ve satış giderleri tartışma yaratabilir. Şirketin her bedel açıklaması kesin kabul edilmemeli; hesap dayanakları istenmelidir. Mahkeme tedbiriyle malın kime bırakıldığı ile mülkiyetin nihai olarak kime ait olduğu farklı meselelerdir.

Örnek: üretim makinesi geri alındı

İşletme son dönemde iki ödemeyi aksattıktan sonra makinenin geri alınması istenebilir. Önce ihtarın tebliği, borç kalemleri, otuz veya altmış günlük koşul ve tekrar eden gecikme kuralları incelenir. Makine teslim edilmişse satış değerinin hesaplaşmaya etkisi izlenir. İşletmenin mal üzerindeki hakkı bulunmadığı peşinen söylenemeyeceği gibi kullanımının süresiz korunacağı da garanti edilemez. Tedbir ihtiyacı üretimin durması, alacağın güvenliği ve somut belgelerle değerlendirilir. Ticari kazanç kaybı iddiası hesap ve nedensellik gerektirir; tahmini yüksek rakam tek başına ispat değildir.

Başvuru dosyası ve giderler

Sözleşme ve ekleri, ödeme planı, fatura, teslim ve test tutanakları, sicil kaydı, sigorta poliçesi, ihtarlar ve tebligatlar hazırlanır. Ödemeler tarih sırasına konulur. Ticari veya tüketici işlemi ayrımı görevli merci ve başvuru şartlarını etkiler; ticari para taleplerinde arabuluculuk ayrıca değerlendirilebilir. Tescil, sigorta, vergi, ekspertiz ve temsil giderleri tek bir sabit masraf değildir. Dava veya takip süresi kendine özgüdür; ihtardaki son günü beklemek başka başvuruların süresini korumaz. Amaç kullanım hakkını, doğru hesabı veya mülkiyet devrini istemekse talep buna göre açık kurulmalıdır.

Sık sorulan sorular