Bonoyu düzenleyene karşı kambiyo talebinde kural olarak vadeden itibaren 3 yıl; diğer başvuru ilişkilerinde farklı süreler söz konusudur. Somut dosyada süre hesabı ayrıca kontrol edilmelidir.
Her senet bono değildir
Bono, düzenleyenin belirli bedeli kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. TTK m.776 ve m.777 birlikte uygulanır. Bono veya emre yazılı senet ibaresi, bedel, lehtar, düzenleme tarihi, yer, ödeme yeri, vade ve düzenleyen imzası incelenir. Kanunun bazı eksiklikler için öngördüğü tamamlayıcı kurallar vardır. Örneğin vadenin yazılmamış olması ile düzenleme tarihinin bulunmaması aynı sonucu doğurmaz.
Gündelik dilde “senet” denilen belge adi borç ikrarı da olabilir. Bu durumda kambiyo takibi yerine genel haciz veya koşulları varsa itirazın kaldırılması değerlendirilebilir. Yanlış takip yolu, kısa sürede sonuç alma beklentisinin aksine iptal ve gider riskine neden olabilir.
Asıl belge, imza ve hak sahipliği
Takip öncesinde senedin aslı korunmalı; ön ve arka yüzdeki kayıtların tamamı incelenmelidir. Ciro zinciri, hamilin kimliği, aval kaydı, yetkisiz temsil ve imza inkârı farklı hukuki sorunlardır. Şirket adına atılan imza ile kişinin şahsen üstlendiği kambiyo borcu birbirine karıştırılmaz. Senette birden fazla imza bulunması tek başına her imzanın aynı amaçla atıldığını göstermez.
Temel sözleşme, mal teslimi, kredi veya ödünç ilişkisi, teminat kaydı ve ödeme belgeleri de dosyaya alınır. Bono mücerret bir kambiyo taahhüdü içerse de her savunma ihtimali ortadan kalkmaz. Özellikle doğrudan taraflar arasındaki ilişki ve senedin sonradan devri, kişisel defilerin ileri sürülmesinde önem taşıyabilir.
Vade ve başvuru koşulları
Belirli gün, düzenlemeden belirli süre sonra, görüldüğünde veya görüldükten belirli süre sonra ödeme gibi vade türleri aynı şekilde hesaplanmaz. Taksitler halinde vade içeren tek senet kambiyo vasfı sorunu doğurabilir. Sözleşmedeki taksit planı ile ayrı ayrı düzenlenmiş bonoların vadeleri birlikte değerlendirilir; birinin ödenmemesi diğer bonoları otomatik olarak muaccel kılmaz.
Düzenleyene doğrudan talep ile cirantalara başvuru için protesto ve bildirim koşulları farklılaşır. “Protestosuzdur” kaydının etkisi, kaydı koyan kişinin konumu ve kanuni sınırlar içinde değerlendirilir. Vadeden sonra beklenmesi zamanaşımı ve başvuru hakkı kaybı riskini artırır.
Takip ve itiraz aşaması
Bono niteliği ve başvuru hakkı mevcutsa kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda takip yapılabilir. Borçluya gönderilen ödeme emrinde kural olarak beş günlük itiraz ve on günlük ödeme süresi bulunur. İtiraz icra mahkemesine yapılır. Genel haciz yolundaki icra dairesine itiraz rejimi burada aynen uygulanmaz.
Borçlu imzanın kendisine ait olmadığını, borcun ödendiğini, ertelendiğini veya zamanaşımına uğradığını ileri sürebilir; bunların ispatı özel takip hükümlerine göre incelenir. İcra mahkemesinde çözülemeyen temel ilişki uyuşmazlığı için menfi tespit veya istirdat davası gündeme gelebilir. Böyle bir davanın açılması takibi kendiliğinden durdurmaz.
İhtiyati haciz ve tahsilatın devamı
Muaccel, rehinle temin edilmemiş para alacağı bakımından ihtiyati haciz değerlendirilebilir. Senedin görünürde geçerli olması mahkemenin yaklaşık ispat ve teminat incelemesini gereksiz kılmaz. Kararın uygulanması ve tamamlayıcı işlemler süresinde yapılmalıdır. Borçlunun malvarlığının tespiti yalnız yetkili kanallardan gerçekleştirilir.
Haciz, kıymet takdiri, satış ve sıra cetveli aşamaları takip kesinleştikten sonraki ayrı adımlardır. Haczedilebilir mal bulunmaması veya önceki teminatların değeri tüketmesi tahsilatı etkiler. Avukatlık hizmetinin kapsamı, takip ve dava aşamalarına göre belirlenir; tahsil sonucu taahhüt edilemez.
Dosya hazırlığı ve sık hatalar
Ana para, takip öncesi faiz, ödeme tarihleri ve bakiye ayrı gösterilmelidir. Ödeme senedin bir kısmına ilişkinse hangi senet için yapıldığı açık olmalıdır. Senedin aslının ödeme almadan iadesi, doldurulmamış alanlara kontrolsüz müdahale ve şirket borcu için yanlış kişinin takibe alınması önemli risklerdir. Masraflar, takip harçları dışında ihtiyati haciz, tebligat, haciz ve satış giderlerini de içerebilir.
Zamanaşımı; düzenleyen, ciranta ve başvuru borçluları için aynı değildir. Süreyi kesen işlem, ilgili kişi ve alacak yönünden değerlendirilir. Bononun zamanaşımına uğraması halinde temel ilişkiye dayanılıp dayanılamayacağı, ispat ve özel süreler ayrıca araştırılır.
Sık sorulan sorular
Vade yazılmamış bono geçersiz mi?
TTK m.777 gereğince vadesi gösterilmemiş bono görüldüğünde ödenecek bono sayılabilir; diğer unsurlar da kontrol edilir.
Kefil yazan herkes aynı sorumluluğu mu taşır?
Aval ile TBK kefaleti farklıdır. İmzanın yeri, senet metni ve geçerlilik koşulları incelenir.
Kaynaklar ve ilgili mevzuat
Bu yayın genel bilgilendirme içindir. Dosyadaki belge, tarihler ve yürürlükteki hukuk birlikte incelenmeden kişiye özel hukuki sonuç çıkarılamaz.